Məlum olduğu kimi, Ermənistan Azərbaycanla sərhəddə üç nəzarət-buraxılış məntəqəsi açmağa hazılaşır. Artıq Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin təklif etdiyi layihədə məntəqələrin dəqiq istiqaməti də göstərilib.
Təklif olunan layihəyə əsasən, avtomobillər üçün nəzərdə tutulan sərhəd-keçid məntəqələrinin sayı artırılacaq. Belə ki, Kəlbəcər rayonu ilə sərhəddə “Zod”, Sədərək rayonu ilə sərhəddə “Arazdəyən” və Qubadlı rayonu ilə sərhəddə “Eyvazlı” nəzarət-buraxılış məntəqələrinin açılması nəzərdə tutulur. Qeyd edilir ki, layihənin irəli sürülməsi baş nazir Nikol Paşinyanın bu il avqustun 4-də hökumətin iclasında verdiyi tapşırıqların yerinə yetirilməsi zərurəti ilə bağlıdır. Amma ermənilər arasında hadisələrin bu səpkidə inkişafından narahat olanlar da var. Məsələ burasındadır ki, Ermənistan-Azərbaycan dövlət sərhədində üç buraxılış məntəqəsinin yaradılması ilə bağlı qərar qəbul edilərsə, Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin layihəsinə əsasən, həmin buraxılış məntəqələrindən biri Naxçıvanla həmsərhəd Arazdəyən kəndində, təmas xəttinə yaxın ərazidə quraşdırılacaq. Bundan isə kənd camaatı narahatdır. Arazdəyən sakini Anuş Martirosyan “Azatutyun” radiosuna müsahibəsində bu xüsusda bildirir: “Uşaqları məktəbə necə aparıb-gətirəcəyik? Bu mümkün deyil, bu Nikol bizə çox problem yaradır, heç kim razılaşmaz. Nikol həqiqətən buraxılış məntəqələrinə ehtiyac duyur? Onun nə vecinə, özü təhlükəsiz şəraitdə yaşayır. Azərbaycanlılarla müqavilə imzalayıblar ki, sülh olsun? Sülh var idi? Yox. Bu kənd müdafiəsizdir”. Digər sakin Rafael Ayvazyan xatırladır ki, sovet dövründə Ermənistanı Naxçıvanla birləşdirən yol olub və o, düz kəndin içindən keçib: “Mən bilirəm ki, bu yol Sovet İttifaqı dövründə olub. İndi böyük bir kurqan var. Heç olmasa küçədən görünən o ərazilərdə keçid məntəqəsi tikilmir, kənd rəhbərliyi əmin etdi ki, hələ tikinti getmir”. “Azatutyun” yazır ki, kənd sakinləri tikintinin nə vaxt başlayacağını bilmir, lakin onlar artıq keçid məntəqəsindən keçən nəqliyyatın istiqamətlərini və təfərrüatlarını deyirlər: azərbaycanlılar sərbəst şəkildə girib-çıxacaq, onların təhlükəsizliyini Rusiya sülhməramlıları təmin edəcək. Sakinlər bunu kimdən eşitdiklərini dəqiqləşdirməyib. Ayvazyan bildirib: “Malların keçidi ilə bağlı eşitdiklərim budur. Azərbaycanlılar təhlükəsiz səyahət edə biləcək, ruslar isə onları müşayiət edəcək”.
Bunlar fonunda “e-draft.am” hüquqi akt layihələrinin dərci üçün vahid saytda üç Ermənistan-Azərbaycan avtomobil keçid məntəqəsinin yaradılması layihəsi müzakirə olunur. Layihə hökumət tərəfindən təsdiq olunarsa, keçid məntəqələri yuxarıda qeyd edildiyi kimi Kəlbəcər rayonu ilə sərhəddə “Zod”, Sədərək rayonu ilə sərhəddə “Arazdəyən” və Qubadlı rayonu ilə sərhəddə “Eyvazlı” adı ilə faəliyyət göstərəcək. Ermənistan Dövlət Gəlirləri Komitəsi öz növbəsində eyni yerlərdə yeni gömrük məntəqələrinin və gömrük nəzarəti zonalarının yaradılması layihələrini dövriyyəyə buraxıb.“Azatutyun” radiosu bu quruma sorğu göndərərək, Ermənistan-Azərbaycan sərhədində keçid məntəqəsi quraşdırılacağı təqdirdə Ermənistanın qonşuları Gürcüstan və İranla da eyni şərtlərin tətbiq edilib-edilməyəcəyini soruşub. Yəni radio burada pasport və gömrük yoxlaması, gömrük rüsumlarının yığılması və sairin həyata keçrilməsini dəqiqləşdirmək istəyib. Bildirilir k, hələ cavab yoxdur. Radio xatırladır ki, Azərbaycanla heç bir sülh müqaviləsi imzalanmamasına, sərhədin demarkasiya edilməməsinə və kommunikasiyaların açılmasına dair razılaşmanın olmamasına baxmayaraq, avqustun 4-də Ermənistanın baş naziri azərbaycanlıları bir neçə məntəqədə Ermənistan sərhədini keçməyə dəvət edib. Bu xüsusda həmin vaxt o qeyd edirdi: “Ermənistan günü bu gün Naxçıvanla Azərbaycanın qərb rayonları arasında rabitəni təmin etməyə hazırdır. Biz istənilən vaxt bu əlaqəni təmin etməyə hazırıq, lakin Azərbaycan bizim verdiyimiz imkandan istifadə etmir. Bu gün də biz onlara deyirik ki, Ermənistan qanunvericiliyi çərçivəsində sərhədi keçib Naxçıvana gedə bilərlər. Elə bu gün”. Amma erməni baş nazir 10 noyabr bəyanatının mahiyyətinə zidd olaraq, bunu tam fərqli yöndən izah etməyə çalışıb. Bildirib ki, ötən ildən Ermənistanda bir neçə nöqtədə “gömrük və sərhəd xidməti məntəqələri” fəaliyyət göstərir və Azərbaycan vətəndaşları bu keçidlər vasitəsilə sərhədi keçərək Naxçıvana gedə bilərlər: “Məsələn, Qazax-Berd (Tovuzqala), Qazax-İcevan, Basarkeçər (Vardenis), Zəngəzur, Arazdəyən və Gorusdakı məntəqələrdən keçə bilərlər. Elə bir hadisə olmayıb ki, Azərbaycan vətəndaşı keçməyə cəhd etsin və Ermənistan tərəfi bunun qarşısını alsın”. Lakin məsələ ondadır ki, Azərbaycan vətəndaşı Qazax və yaxud digər hardansa keçib, Ermənistanın bütün ərazisindən dövrə vuraraq Naxçıvana getmək niyyətində deyil və olmayacaq da. Ortada konkret saziş var, 10 noyabr 2020-ci il bəyanatının 9-cu bəndində açıq şəkildə göstərilir: “Ermənistan Respublikası vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hər iki istiqamətdə maneəsiz hərəkətinin təşkili məqsədilə Azərbaycan Respublikasının qərb rayonları və Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqəsinin təhlükəsizliyinə zəmanət verir. Nəqliyyat əlaqəsi üzrə nəzarəti Rusiyanın Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin sərhəd xidmətinin orqanları həyata keçirir. Tərəflərin razılığı əsasında Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə Azərbaycanın qərb rayonlarını birləşdirən yeni nəqliyyat kommunikasiyalarının inşası təmin ediləcək”. Indi hesab edilir ki, sərhəddə üç yeni məntəqənin yaradılması və burada keçid prosesinə rusların nəzarəti vəziyyəti dəyişir. Ekspertlərə görə, çox güman, Azərbaycan tərəfindən də qarşılıqlı olaraq sərhəd keçid məntəqələri qurulacaq. Hər halda bu, tərəflərin razılığının ilkin nəticəsi kimi də olacaq. Bunu Zəngəzur dəhlizinin açılması istiqamətində atılan addımlar kimi də göstərmək olar. Hesab edilir ki, Zəngəzur dəhlizi açılanda ilk vaxtlarda başqa adla təqdim edilə bilər. Yəni Paşinyan hökuməti cəmiyyətdə gərginliyin artmaması üçün bu adı istifadə etməz, lakin müəyyən bir vaxtdan sonra Zəngəzur yoluna dəhliz statusu verilə bilər. Burada digər vacib nüans da var. Ermənistan tərəfi anlayır ki, ermənilərin yenidən Qarabağda yaşamaları üçün ən yaxşı variant Azərbaycanla münasibətləri normallaşdırmaqdır. Buna görə də üç sərhəd keçid məntəqəsinin yaradılması layihəsinin irəli sürülməsi ona xidmət edir ki, həmin vətəndaşlar orada yaşayanda Ermənistana daha rahat gedib-gəlmək imkanı əldə edə bilsinlər. Bunun son nəticəsi isə Zəngəzur dəhlziinin məhz dəhliz statusunda işə düşməsi olacaq. Hər halda, Arazdəyən kənd sakinləri də etiraf edir ki, burada buraxılışa ruslar nəzarət edəcək, ermənilərin rəsmi dairələrinin isə heç bir status və səlahiyyətləri olmayacaq.
Nahid SALAYEV
