Cənubi Azərbaycanda yaşayan soydaşlarımızın hüquqlarının İran mərkəzi hakimiyyəti tərəfindən pozulması halları daha genişləndirilmiş miqyasda davam edir. Prosesin təhlükəli tərəflərindən biri İran hakimiyyəti tərəfindən Azərbaycan dilinin hədəfə alınmasıdır. Təəssüf ki, bu istiqamətdə qeydə alınanlar prosesin təhlükəli məcraya qədəm qoyduğunu göstərir. Bunu güneyli siyasi fəal Oğuz Türkün açıqlamaları da təsdiq edir.
O, “Azərbaycan Milli Hərəkatı”na mənsub qüvvələr arasında türk dilində yazıb-oxumağın önəmini dəyərləndirib. Oğuz Türk “Amerikanın Səsi” radiosuna müsahibəsində İran Azərbaycanında türk danışıq dilinin getdikcə məhv olduğunu vurğulayır: “Türk dilinin önəmini bilən fəallar Güney Azərbaycanda bu dil üçün çox əmək veriblər. Amma təəssüf ki, biz gücsüzük. Yəni İran tərəfinin türk dilini yox etmək üçün qoyduğu milyardlarla dollar bizdə yoxdur. İran tərəfi daha güclüdür”. O, keçən bir neçə onillikdə Təbriz, Urmiyə, Ərdəbil və Zəncan kimi şəhərlərdə danışıq dilinin getdikcə “geriləyib pozulduğunu” vurğulayır: “Türkcə çox kritik durumdadır və yaxşıya doğru getmir. Biz 20-25 il öncə və ya ondan öncədən Güney Azərbaycandan çıxanlar ilə, düşüncələrindən asılı olmayaraq, danışanda və bunu hazırda Təbriz və o biri şəhərlərdə insanların danışığı ilə müqayisə edəndə görürük ki, Güney Azərbaycanda danışılan türkcədə bir geriləmə var. Bir pozulma var. Bunu müsahibələrdə görürük, sosial mediada görürük, millətin danışıqlarında görürük”. Dilin canlı bir varlıq olduğunu önə çəkən Oğuz Türk əlavə edir: “Necə ki canlı varlıq xəstə ola bilər, ölə bilər, dil də istisna deyil. Dilin də bədəni parçalanar. Güney Azərbaycanda və ümumiyyətlə İranda türk dilini qəsdən parçalamaq, məhv etmək, bu dildə yazılanları və bu dilin keçmişini yox etmək və xəstələndirmək siyasəti yürüdülür. Necə xəstələnir, necə pozulur? Cüzam kimi bədənini yeyərək. Sistematik olaraq radio-televiziyadan, indi də sosial mediadan fars kəlmələri işlətməyə bir şəkildə məcbur edərək. İranın radio-televiziyasına da gösdərişlər verilir ki, yerli kanallarda mütləq müəyyən bir faiz farsca işlədilsin”. Oğuz Türkün fikrincə, belə bir vəziyyətdə dili qorumaq vəzifəsi cəmiyyətin, fəalların və ziyalıların üzərinə düşür: “Millət özü necə ki, sosial mediada rəqs və musiqi videoları qoyur, eyni şeyi dil üçün də etməlidir. Ən önəmlisi də elə dildir... Fəallar deməlidir ki, elə bu gündən türkcə yazacağam, bu gündən sözümü yetirmək üçün türkcə yazmalıyam. Aydınların üzərində məsuliyyət var”. Oğuz Türk bəzi fəal və ziyalıların da müəyyən bəhanələrə söykənərək türk dilində yazmaqdan imtina etdiklərini önə çəkir: “Köhnə bəhanələr var. Biri bu ki, biz türkcə yaza bilmərik. Türkcə çətindir. Daha o bəhanə işləmir... Bunca ildən sonra hər kəs öyrənə bilər. Özünə bir zaman ayırsın, desin ki, mən 6 ay siyasi fəaliyyət etməyəcəyəm, türkcə yazıb-oxumağı öyrənəcəyəm. Yəni necə olar birisi özünü Güney Azərbaycanın milli fəalı adlandırsın, ancaq türkcə yaza bilməsin? Bir də bu bəhanə var - biz farsca yazırıq ki, çox adam bunu oxusun, hamı oxusun və ya türkcəni hər kəs oxuya bilmir. Bu da o qədim və köhnə bəhanələrdəndir. Siz bu işi görün ki, olsun. Özü-özünü gətirən bir məsələdir. Yəni siz yazmırsız ki, onlar da oxuya bilmir”.
Bundan əvvəl türkoloq və Toronto Universitetinin müəllimi Lalə Cavanşir də İran Azərbaycanında türk dili və ədəbiyyatının hazırkı vəziyyətinin ciddi problemlərlə üzləşdiyini bildirib. O da İranda türk dilinin kritik vəziyyətdə olduğunu önə çəkir: “İran Azərbaycanında türkcə ilə bağlı ciddi problemlər zatən var. Dilin yasaq olması və bu dildə təhsilin olmaması özü-özlüyündə bir çox problemin təməli olub. Buna əlavə olaraq, siyasi sistemin büdcə ayırıb yaratdığı problemlərə biz də son zamanlarda bir şeylər qatmağa başlamışıq. Bu problemlər gətirib dili kritik bir vəziyyətə çıxarıb. Bu səbəblə bu məsələyə diqqət yetirmək, bu məsələnin üzərində düşünmək çox əhəmiyyətlidir”. Lalə Cavanşir İran Azərbaycanında türk dilinin funksiyasının ancaq duyğuları ifadə etməklə məhdudlaşdığını ifadə edir: “Biz həmişə deyirik ki, dil kimliyimizin təməlidir. Dil varlığımızın evidir. Bunun nə anlama gəldiyinin fərqindəyikmi? Dil sadəcə dil deyil. Dil sadəcə bir ünsiyyət vasitəsi də deyil. Bizim bütün kimliyimiz, varlığımız türkcəyə bağlıdır. Bizim dilimiz aradan gedərsə, heç bir mübarizəmiz, istər azadlıq üçün mübarizə, istər ədalət üçün mübarizəmiz, artıq mərkəzdəki mübarizədən o qədər də fərqlənməyəcək. Bizi biz edən dilimizdir. Bu mübarizəni dilimiz üzərindən aparmaqdır. Biz bu dildə düşünməsək, bu dildə problemlərimizi dilə gətirə bilməsək, iqtisadiyatımızı, siyasətimizi, ədəbiyyatımızı, çevrə məsələlərimizi və köç məsələsini danışa bilməsək, artıq bu dilin varlığı yoxdur”. Lalə Cavanşir türk fəallar, qələm adamları və ziyalıların İran Azərbaycanının problemlərini türk dilində müzakirə etmədiklərini deyir: “Türkcə niyə kritik vəziyyətdədir? Dövlətin siyasətindən əlavə biz buna necə səbəb olmuşuq? Biz dilimizi duyğu dili halına gətirmişik. Bu dildə qəzəblənirik, bu dildə sevirik, bu dildə bayatı deyirik, söyüş söyürük, sevgi sözləri paylaşırıq, amma artıq bu dildə düşünmürük. Artıq bütün ciddi məsələlərimizi başqa dildə, fars dilində dilə gətiririk. “Clubhouse” adında sosial şəbəkədə mənim insanları dinləmək fürsətim oldu. Orada insanlar bir araya gəlir. Məsələn, oturub bir-birinə türk dilində xatirələrini danışırlar. Amma harada istəyiriksə ciddi bir məsələni dilə gətirib danışaq, o zaman fars dilində deyirik”. Türkoloq İran Azərbaycanında dilin kritik bir vəziyyətə düşməsinin məsuliyyətinin orada yaşayan əhali üzərində deyil, qələm adamları və ziyalıların üzərində olduğunu vurğulayır. Onun sözlərinə görə, modern dünyanın problemləri bizim dildə yazılmırsa, bu, ziyalının problemidir: “Ziyalı bunları yaza bilmirsə, tərcümə etməlidir. Demək ki, etmirik. Demək ki, biz qələm əhli olaraq işimizi görmürük. Bunu xalqdan gözləmək olmaz. Məncə xalqın və Güney Azərbaycanda hər bir vətəndaşın vəzifəsi uşağı ilə türkcə danışdığı zaman bitir. Yəni övladını ana dilində yetişdirir. Onun vəzifəsi bitdi. Ondan sonra aktivistin, ziyalının, qələm əhlinin vəzifəsi başlayır. Demək ki, biz qələm əhli olaraq işimizi görə bilmirik”. Lalə Cavanşir müxtəlif mövzular, elmi sahələrdə türkcə məzmun yaratmağın önəminə diqqət çəkir: “Yeni texnologiya ilə birlikdə yeni kəlmələr gəlir. Yeni qavramlar gəlir. Ziyalının və qələm əhlinin işi burada başlayır. Oturub düşünəcək. Tərcümə edəcək. Amma kəlmə düzəltməyəcək. Bizim durumumuzda insanlar kəlmə düzəltməməlidir. Güney Azərbaycanda hər fərd deyir ki, türk dil qurumudur və gərək kəlmə icad etsin”.
Samirə SƏFƏROVA
