“Biz Laçına qayıtmalıyıq, Zabuxa, Susa qayıtmalıyıq. Mən Dövlət qaçqınkoma göstəriş verdim, Laçın şəhərinin, Sus, Zabux kəndlərinin camaatı ilə əlaqə saxlasınlar və biz onları yaxın zamanlarda öz doğma yerlərinə qaytaracağıq”. Bu fikirləri prezident İlham Əliyev İsmayıllı rayonunun Basqal qəsəbəsində Azərbaycan Televiziyasına müsahibəsində səsləndirib.
Hadisələrin inkişaf axarı göstərir ki, işğaldan azad edilən digər ərazilərin sakinləri kimi Laçın şəhərinin, Zabux və Sus kəndlərinin sakinləri də tezliklə öz doğma yurdlarına qayıdacaqlar.
Laçın şəhərinə, Zabux və Sus kəndlərinə qayıdış sürətli olacaq, Azərbaycan bununla növbəti vacib missiyanı uğurla başa çatdıracaq
Onu da qeyd edək ki, Laçın şəhərinə, Zabux və Sus kəndlərinə qayıdış yaxın tezlikdə reallaşacaq və bunu həmin ərazilərin sakinləri də istəyirlər. Məsələ burasındadır ki, prezident İlham Əliyevin yuxarıda səsləndirdiyi fikirlərdən sonra Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsində işğaldan azad edilmiş Laçın şəhərinə və rayonun Zabux, Sus kəndlərinə yerli sakinlərin qayıdışının təşkili ilə əlaqədar müşavirə keçirilib. Burada qeyd edilib ki, Ermənistan Laçın rayonunun ərazisini, o cümlədən Laçın şəhərini, Zabux və Sus kəndlərini də bir güllə atmadan Azərbaycana qaytarmaq məcburiyyətində qalıb. Dövlət başçısının tapşırığına əsasən, keçmiş məcburi köçkünlərin həmin yaşayış məntəqələrinə qayıdışa hazırlanması bu gün qarşıya qoyulan mühüm vəzifələrdəndir.
Hazırda ölkənin müxtəlif bölgələrində müvəqqəti məskunlaşmış Laçın şəhəri, həmçinin Zabux və Sus kəndləri sakinlərinin - doğma yurda qayıdacaq ailələrin sayının dəqiqləşdirilməsi, onların sosial vəziyyətinin və məşğulluq imkanlarının qiymətləndirilməsi üçün zəruri tədbirlərin həyata keçirilməsi, əhali arasında məlumatlandırma, təbliğat işlərinin aparılması, köçürülmənin texniki-təşkilati məsələlərinin həlli və digər vəzifələrlə əlaqədar işlərin sürətləndirilməsi barədə struktur bölmələrinə tapşırıqlar verilib. Dövlət Komitəsində, həmçinin Laçın sakinlərinin bir qrupu ilə görüş keçirilib. Onlar ölkə rəhbərinin müsahibəsini dinlədikdən sonra böyük sevinc hissi keçirdiklərini, doğma yurda qayıtmağa hər an hazır olduqlarını bildiriblər. Hesab edilir ki, Laçın şəhərinə, Zabux və Sus kəndlərinə qayıdış Qarabağın, o cümlədən burada qalan ermənilərin gələcəyi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir və Azərbaycanın bu məsələyə xüsusi diqqət etməsi təsadüfi deyil. Əvvəla, bununla Azərbaycanda məcburi köçkünlərin yurd həsrətinə son qoyulması kimi mühüm bir vəzifə icra edilir. Digər tərəfdən Azərbaycan Ermənistandan Qarabağa gələn kommunikasiya xətləri üzərində tam nəzarət imkanları qazanır. Beləliklə, bu halda Qarabağda qalan ermənilərin gələcəyi də tam ölkəmizdən asılı vəziyyətə düşür. Bu mənada Laçın şəhərinə, Zabux və Sus kəndlərinə qayıdış prosesinin sürətlə reallaşması tamamilə gözlənilən hesab olunur. Burada bir daha xatırladaq ki, 2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri tərəfindən imzalanan üçtərəfli bəyanatın şərtlərinə görə, Laçın rayonu Azərbaycanın nəzarəti altına keçib. Amma Laçın dəhlizi Ermənistanı Xankəndi ilə birləşdirən yeganə yol olduğu üçün eni beş kilometr olan bu dəhliz üzərində yerləşən Laçın şəhəri və Zabux kəndi Azərbaycan ordusunun nəzarətindən kənarda qalıb. Üçtərəfli bəyanatda Laçın dəhlizinə alternativ yolun inşasına üç il ayrılsa da, Azərbaycan bu işi iki il ərzində görə bilib. Bundan sonra Laçın rayonunun mərkəzi Azərbaycanın nəzarətinə keçməlidir. Bu xüsusda Azərbaycanın tələbi üçtərəfli bəyanatın tələblərinə əsaslanır. Hazırda Laçın və Zabuxda yaşayan ermənilər istəsələr, Azərbaycan hakimiyyətinə müraciət edə, ölkə vətəndaşlığı ala və həmin regionun işğalından sonra yaşadıqları yerdə həyatlarına davam edə bilərlər. Amma görünür ki, onlar bu variantı heç nəzərdən də keçirmirlər. Bu fonda da həmin yerləri tərk etməlidirlər.
Bakı qarşıya qoyduğu üç əsas məqsədə çatacaq
Qeyd edilən prosesləri yaxından izləyən Beynəlxalq Böhran Qrupu bildiri rki, Azərbaycan Qarabağ məsələsində hədəflərinə çatmaqdadır. Bu da Bakıya azad edilmiş ərazilərə köç prosesinə daha tez başlamaq imkanları yaradır. Beynəlxalq Böhran Qrupu bildirir ki, hazırda nail olmaq istədiyi üç məqsəd güdür.
Bakının birinci tələbi, ekspert qrupunun fikrincə, Xankəndidən Ermənistana gedən yol - Laçın dəhlizinə aiddir: “Azərbaycan rəsmiləri xüsusilə bildiriblər ki, İrəvan tərəflərin 10 noyabr 2020-ci il tarixli bəyanatında razılaşdıqları bu yoldan yan keçən yeni marşrutun tikintisini gecikdirir. İkinci tələb faktiki olaraq Qarabağda yerləşən erməni silahlı qüvvələrə aiddir. Azərbaycan onları qanunsuz adlandırır və Rusiya sülhməramlılarından bu qüvvələri tərksilah etməyi tələb edir. Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin Qarabağdan çıxarılması ilə bağlı da fikir ayrılıqları var. İrəvan qoşunlarını çoxdan çıxardığını deyir, Bakı isə Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryanın iyulun ortalarında Ermənistanın qoşunlarını sentyabra qədər çıxaracağı ilə bağlı verdiyi müsahibəyə istinadən bunu inkar edir. Bundan sonra İrəvan Qriqaoryanın sözlərini can-fəşanlıqla təkzib etməyə çalışır, onların ümumi kontekstdən çıxarıldığını iddia edir. Azərbaycan hərbi rəsmilərindən biri də öz növbəsində Beynəlxalq Böhran Qrupuna bildirib ki, Dağlıq Qarabağ tamamilə silahsızlaşdırılana qədər Bakı öz fəaliyyətini davam etdirəcək. Üçüncü tələbi irəli sürən Bakı sülh müqaviləsi ətrafında danışıqlara başlamağa çalışır və onun köməyi ilə münaqişəni öz xeyrinə tam bitirməyə ümid edir. Ötən ilin aprelində Ermənistan və Azərbaycan liderləri Brüsseldə bu məsələ ilə bağlı danışıqlara başlamağa hazır olduqlarını bildirsələr də, Bakı o vaxtdan diplomatik təmasların çox ləng getməsindən narazıdır. “Ermənistan rəsmiləri danışıqları bilərəkdən süründürürlər” deyən azərbaycanlı rəsmi bu xususda əlavə edib: “Onlar düşünürlər ki, geosiyasi vəziyyətin öz xeyrinə dəyişməsini gözləyə bilərlər. Amma bu olmayacaq”. Bəs, Rusiya sülhməramlıları bu vəziyyətdə Azərbaycanı dayandırıb atəşkəsi saxlaya bilərmi? Yox. Elə bu səbəbdən İrəvan sülhməramlıların hərəkətsizliyindən şikayət edir. Hərçənd rusların daha çox iş görmək üçün hansı imkanları olduğu aydın deyil. Qarabağda qalan ermənilərdən biri deyir: “Sülhməramlılar çox vaxt özlərini gücsüz hiss edirlər, hamı başa düşür ki, bu gün Rusiya beynəlxalq arenada həmişəkindən daha zəifdir”. Son toqquşmalar Rusiya sülhməramlı missiyasının üzləşdiyi çətinlikləri bir daha göstərdi. Sülhməramlılar hələ də dəqiq mandata malik deyillər və monitorinqdən başqa nə edə biləcəkləri bəlli deyil. İndiki vəziyyət sülhməramlıların mövcud monitorinq mandatını yerinə yetirmək qabiliyyətinə xələl gətirmək təhlükəsi yaradır. Ancaq bu, Azərbaycan üçün maraqlı deyil və 2025-ci ilə kimi rus sülhməramlı qüvvələri buranı böyük ehtimalla tərk edəcəklər”. Hesab edilir ki, bu şəraitdə Azərbaycan vətəndaşı olmaq istəməyən ermənilər də ırazini tərk edəcəklər. bu da Azərbaycana böyük qayısış prosesini istədiyi şəkildə daha tez icra etmək imkanları qazandıracaq.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
