1988-ci ildə indiki Ermənsitan ərazisindən deportasiya edilən soydaşlarımızın qaçqın statusunun bərpa edilməsi cəmiyyətin ən mühüm məsələlərindən biri kimi qarşıda durur. Bu gün bunun üçün çarpışan insanlar, təşkilarlar var.
İrəvan Türk Cümhuriyyəti Millət Şurasının sədri Qafar Çaxmaqlı mətbuata bildirib ki, məsələ ilə bağlı Milli Məclisə müraciət olunub: “Ermənistan ərazisindən qovulmuş Qərbi azərbaycanlıların qaçqın statusunun bərpa olunması və onlara sosial güzəştlərin verilməsi ilə bağlı Milli Məclisə müraciət edilib”.
Söhbət 300 mindən artıq soydaşımızdan gedir. Maraqlıdır, 300 mindən artıq azərbaycanlının qaçqınlıq statusu qaytarılarsa beynəlxalq məhkəmə yolu ilə Ermənistana qarşı təzminat davası açmaq, yaxud onları öz yurdlarına qaytarmaq mümkün olarmı?
“Ermənistandan qovulan insanlarımızın qaçqınlıq statusunun bərpası mütləqdir”
Sorğumuza cavab olaraq Qafar Çaxmaqlı qeyd etdi ki, Azərbaycan cəmiyyətinin bu məsələni müzakirə etməsi və ona qiddət yetirməsi çox müsbət haldır: “Şübhəsiz ki, Ermənistandan qovulmuş 300 min soydaşımızın status məsələsi ilə bağlı müzakirələr İrəvan Türk Cümhuriyyətini də sevindirir, biz bunu təqdir edirik. Müsbət haldır ki, Azərbaycan cəmiyyəti nəhayət bu məsələnin üzərinə gəlir, artıq müəyyən mənada dövlət səviyyəsində bu məsələyə baxılması imkanları yaranır. İrəvan Türk Cümhuriyyəti olaraq keçən il Milli Məclisə bu məsələ ilə bağlı müraciət etdik, amma elə bir reaksiya görmədik. Çünki bu yalnız qaçqınların status alması və müəyyən mənada güzəştlərin olunması deyil, bu həm də bizim beynəlxalq aləmdə, beynəlxalq təşkilatlarda əlimizi gücləndirən amil ola bilər. Məlumdur ki, indiki Ermənistan Azərbaycan torpaqlarında, ərazilərində qurulan süni dövlətdir. Ədalətsiz şəkildə burada bir erməni dövləti qurulub və İrəvan Türk Cumhuriyyəti olaraq biz Ermənistan adlı dövləti tanımırıq. Oradan deportasiya edilən, zaman-zaman qovulan və sayı milyonları aşan insanların öz tarixi dədə-baba yurdlarına dönüşü üçün bir hüquqi, beynəlxalq mücadilə verilməsi gərəkdir. Onun da qarşısına çıxan maneələrdən biri oradan qovulan insanların (mən 1988-ci ili götürürəm – Q.Ç) heç bir statusunun olmamasıdır. Öz ata-baba yurdlarından çıxarılan, dövlət səviyyəsində qovulan, bir hissəsi Azərbaycana, digər hissələri isə başqa ölkələrə gedən insanların qaçqınlıq statusu yoxdur. Onların qaçqınlıq statusu olmadığı üçün beynəlxalq təşkilatlara çıxarkən biz soydaşlarımızın haqqını müdafiə edə bilmirik. Çünki onlar artıq qaçıb gəldikləri ölkənin vətəndaşlarıdır. Bizim əlimizdə onların Ermənistandan qovulduqlarına dair heç dəlil, sübut yoxdu. Ona görə də, Ermənistandan qovulan insanlarımızın qaçqınlıq statusunun bərpası mütləqdir. Çünki 1988-ci ildən sonra Azərbaycanda qaçqınlarla bağlı dövlətin keçirdiyi müəyyən tədbirlər də, qərarlar da oldu. Onların qaçqın status olsa da, sonrakı zamanlarda bu nədənsə ləğv edilib. İndi qaçqın statusunun bərpası məsələsi mümkündür. Bu bizə nə verə bilər? Gözləntilərimiz nə ola biər? Birincisi, qaçqın statusunun olması ilə bağlı beynəlxalq təşkilatlara, o cümlədən də BMT-nin qaçıqnlar üzrə Ali Komissarlığına müraciət edib onların öz tarixi vətənlərinə dönmə arzularını reallaşdırmaq mümkün ola bilər. Soydaşlarımızın öz yurdlarına geri dönüşünü təmin etmək İrəvan Türk Cumhuriyyətinin əsas hədəflərindən biridir. Əgər bu olarsa, yüzminlərlə insan öz dədə-baba yurduna qayıtmaq istəyəcək. Bununla da onların kütləvi şəkildə Ermənistana köçürülməsi prosesinə start verilə bilər”.
Q.Çaxmaqlı vurğuladı ki, bundan başqa, Ermənistandan qovulan insanların orada malı-mülkü, əmlakı qalıb, ona görə də onların geri alınması üçün fərdi qaydada beynəlxalq məhkəmələrə müraciət oluna bilər. Avropa İnsan Haqları Məhkəməsinin fərdi qaydada ərizələr qəbul etdiyini deyən Q.Çaxmaqlının sözlərinə görə, onlar da insanların bu məhkəməyə fərdi qaydada müraciət etməsini təşkil edə bilərlər. Bunun üçün isə insanların qaçqınlıq statusu olmalı olduğunu qeyd edən Q.Çaxmaqlı bununla belə dedi ki, düzdür, beynəlxalq konvensiyalarda, BMT-nin sənədlərində insanların doğulduğu yerə, öz dədə-baba yurduna dönmək haqqı var: “Amma bunun üçün bir qanuni status da olmalıdır. Bu statusun bərpası bu imkanları bizə yarada və bu mənada böyük perspektivlər açıla bilər. Yəni Ermənistan Qarabağda yaşayan bir ovuc insana status və oradakı insanların təhlükəsizliyini bəhanə gətirərək müəyyən haqlar istəyirlər. Eyni şeyi də biz oradan qovulan insanlara şamil edə bilərik. Əgər burada ermənilərə hər hansı bir status veriləcəksə, onda Ermənistandan qovulan insanlara da həmin status verilməlidir və onlar öz dədə-baba yurdlarına yerləşsin. Bu statusun ilkin olaraq verilməsi və bərpası Qərbi Azərbaycana dönüşün yolunu aça bilər. Bizim mübarizəmizin əsas istiqamətlərindən biri ən yaxın ərazilərə, Zəngəzur, Göyçə, Dərələyəzə gedib əhalinin yerləşməsi və orada yaşamasıdır. Bu hədəfə yetişməyimiz üçün imkanlar açıla bilər…”
Dədə-baba yurdlarımıza dönüşdə hüquqi prosedurların həyata keçirilməsi ortaya çıxınca buna da Azərbaycan dövləti, əlaqədar dövlət qurumları kömək etməlidir, deyən Q.Çaxmaqlının fikrincə, qaçqınların statusunun bərpası bu yolda atılan ən uğurlu addımlardan biri olardı.
İradə SARIYEVA
