Azərbaycan Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndlərinə nəzarəti bərpa etdikdən sonra Qarabağda qalan ermənilərin Ermənistanla necə əlaqə yaradacağı qarşı tərəfdə əsas müzakirə predmeti olaraq qalır. Azərbaycan bu xüsusda heç bir problem görmür və Laçın dəhlizinə alternativ olan yüksəksəviyyəli yol inşa edib. Yəni alternativ yolun Azərbaycan ərazisindən keçən hissəsi hazırdır.
Məsələ ilə bağlı Qarabağdakı qondarma qurumun “nümayəndəsi” Hayk Xanumyan da qeyd edir ki, Ermənistana gedən yeni marşrutun Laçın dəhlizi, Kiçik Qaladərəsi, Ulu Qarabəy, Göytala kəndlərindən keçərək Ermənistan sərhədinə çatan hissəsi artıq hazırdır. Lakin yolun Ermənistan tərəfinə düşən hissəsi ilə bağlı vəziyyət fərqlidir. O qeyd edib ki, Ermənistanda avqustun 1-də tender təşkil olunub, bunun nəticəsində üç şirkət yol hissəsinin tikintisinə başlayacaq: “Ehtimal olunur ki, mövcud yol bağlandıqdan sonra yeni marşrut xəttini Ermənistan sərhədindən magistral yola qədər olan 3-4 kilometrlik torpaq hissəsi ilə birləşdirməyə çalışacağıq və bununla da yol çəkilənə qədər problemin müvəqqəti həllini təmin edəcəyik”. Lakin separatçı rejimin digər təmsilçisi Viktoriya Petrosyan bildirir ki, yolun Ermənistan ərazisinə düşən hissəsinin vəziyyəti çox acınacaqlıdır: “Hazırkı magistral yola birləşdirən 4 kilometrlik torpaq yol var: burada vəziyyət çətindir”. Petrosyanın sözlərinə görə, bu torpaq yol da Rusiya sülhməramlılarının nəzarətində olacaq: “Avqustun 25-dən Qarabağdan Ermənistana və əks istiqamətdə hərəkət azərbaycanlıların Həkəri çayı üzərindən tikdiyi körpüdən olacaq. Körpüdən keçirsən, Zabuxdan yuxarıdan sağa dönürsən və otlaqların və tarlaların yanından keçirsən”. Zabux sakini Anuş Arakelyan da “Azatutyun” radiosuna açılamasında yolun Ermənistan hissəsinin avtomobillər üçün keçilməz olduğunu vurğulayır: “İndi keçilməzdir, iş görülməlidir. Minik maşınları oradan keçə bilməyəcək”. “Azatutyun” radiosu qeyd edir ki, bu 4 kilometrlik yolun müvəqqəti olsa da insanlara xidmət göstərməsi üçün onu abadlaşdırmaq lazımdır: “Həm Kornidzor, həm də Zabux sakinləri hələlik heç bir iş görülmədiyini deyir. 15 gündən sonra Ermənistanla Qarabağı birləşdirəcək yeganə yol olacaq bu yolu İrəvan təmir etməyi planlaşdırıb. Lakin hələ də heç bir iş görülməib. Bu torpaq yol kənd sakinlərinin dediyinə görə indi çətin keçilirsə, payız yağışı, sonra qar şəraitində buradan istifadə mümkünsüz olacaq”. Lakin bunlar Azərbaycan üçün maraqlı deyil. Azərbaycan alternativ yolun çəkilməsi üçün mümkün olan istiqaməti çoxdan bəyan edib və bununla bağlı işləri 2 ildir aparır. Ermənistan isə 2 ildir Azərbaycanın çəkdiyi yolu izləməkdən başqa heç bir iş görməyib. Azərbaycan alternativ yolu çəkib, Ermənistan o yolu çəkə bilməyibsə, onda öz ərazisindən daş-kəsəkli və torpaq yolla hərəkət edə bilər. Bunun Azərbaycana heç bir aidiyyəti yoxdur. Qeyd edilənlər fonunda fikirlər səslənir ki, əslində, Ermənistan Qarabağın qalan hissəsini də tezliklə Azərbaycana təhvil verəcəyini bildiyindən alternativ yolla bağlı prosesi öz ərazisində ləngidir. Erməni politoloq Armina Adibekyan da məsələyə bu prizmadan yanaşır. O qeyd edir ki, bu məsələdə Rusiya da Azərbaycanla eyni mövqedən çıxış edir: “Rusiya hər şeyi bir-bir Azərbaycana təhvil verir. Gördünüz ki, Rusiya 2020-ci il noyabrın 10-dan sonra nə qədər əraziləri Azərbaycana təhvil verdi və verməkdə davam edir”.
Erməni ekspert hazırda Rusiya sülhməramlılarının yerləşdiyi ərazilərin də (Xankəndi, Xocalı, Ağdərə və digərləri) Azərbaycana təhvil veriləcəyini bildirib. Adibekyan qeyd edib ki, Rusiya sülhməramlıları Ermənistanın maraqlarını qorumağa borclu deyillər, onlar Rusiyanın maraqlarını qoruyurlar: “Rusiya bizim əvəzimizə bizi müdafiə etməyəcək. Moskvanın başqa problemləri var. Rusiya sülhməramlılarının Qarabağda yerləşməsinə yol açan sənədi kim imzalayıb? Paşinyan. Sabah o əsgər silahını götürüb gedəcək, yerinə türk gələcək. Mən neçə illərdir deyirəm ki, Türkiyə Ermənistana qoşun yeridəcək. Rusiya gedəcək və yerini türklərə verəcək”. Politoloq bütün prosesin 10 noyabr anlaşması üzrə getdiyini, sonda bütün Qarabağın Azərbaycan ordusunun nəzarətinə keçəcəyini söyləyib. Ermənistanın “Lragir” nəşri də məsələyə eyni prizmadan yanaşır və bu xüsusda yazır: “Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyanın hökumətin son iclasında Qarabağdakı sülhməramlılardan şikayətlənib. O bildirib ki, Rusiya sülhməramlıları öz öhdəliklərini yerinə yetirə bilmirlərsə, ya beynəlxalq mexanizmlər olmalıdır, ya da Rusiya sülhməramlılarına beynəlxalq mandat verilməlidir. O, Fərrux və Çaylaqqala hadisələrini misal gətirib. Bu hadisələrin üzərindən aylar keçib, niyə Paşinyan məsələni indi gündəmə gətirir? Suallar aktualdır, xüsusən də Lavrovun bəyanatına cavab olaraq Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyi narahatlıqlarını hələ 2021-ci ilin fevralında Rusiya tərəfinə çatdırdıqlarını bildirdi. Əgər Rusiyanın sülhməramlı kontingentinin missiyası şübhə altında idisə, bunu niyə əvvəlcədən açıqlamayıblar? Ədalət naminə qeyd edək ki, bu məsələdə erməni siyasi təbəqəsi də məsuliyyət daşıyır. Lakin bu, Paşinyanın məsuliyyətini aradan qaldırmır. Hazırda Ermənistanın vəziyyəti daha da mürəkkəbləşib, o, ikili hədəfə çevrilib. Moskva və Bakı Qarabağın tərksilah edilməsi və yol rejiminin dəyişdirilməsi üzrə cari addımlarla Qarabağda “təhvil-təslim” aktını başa çatdırırlar. Bu mənada Qarabağdakı son toqquşmadan sonra Kreml və Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin bəyanatları noyabrın 10-da qəbul edilmiş sənədin uğursuzluğunu etiraf etmək deməkdir. Görünür ki, üçtərəfli razılaşmaların qeyd-şərtsiz yerinə yetirilməsi tələbi yalnız ermənilərə aiddir. Hazırda erməni mövqelərinin təslim edilməsi və “demilitarizasiyası” Rusiya kontingentinin fəal səyləri ilə həyata keçirilir. Öz növbəsində, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin bəyanatında məsələlərin müstəsna olaraq “üçtərəfli danışıqlar formatları çərçivəsində” həllindən danışılır. Bu, Nikol Paşinyanın bəyanatına cavabdır. Paşinyan bildirib ki, Rusiya sülhməramlıları öz öhdəliklərini yerinə yetirə bilmirlərsə, ya beynəlxalq mexanizmlər olmalıdır, ya da Rusiya sülhməramlılarına beynəlxalq mandat verilməlidir. Beləliklə, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi Qarabağ məsələsini Rusiya-Azərbaycan-Türkiyə nəzarətindən çıxarmaq mümkünlüyünü rədd edir”. Nahid SALAYEV
