“Anadolu nəzəriyyəsi irəli sürülməklə bildirilir ki, Hind-Avropa dil ailəsinə mənsub olan (haylar özlərini bu bölgüyə daxil edir – Q.Y.) proto-hind-avropa dilləri təqribən 9000 il əvvəl Anadolu yaylasında yaranıb, kənd təsərrüfatının yayılması nəticəsində Aralıq dənizi hövzəsinə, Mərkəzi və Şimali Avropa ərazilərinə yayılıb”.
(Endryu Renfryu (Kolin Renfrit) - 1937, Böyük Britaniya, Kembric Universitetinin arxeologiya professoru, “Arxeologiya və dil…” əsəri, London şəh., 1987)
Misirin, Yunanıstanın, Yaxın Şərq ölkələrinin antik dövr mütəfəkkirlərinin (Homer, e.ə.IX-VIII əsrlər, “İlliada” və “Odisseya” poemaları (M.Amelinin tərcüməsində “Odiseyya” (2013), A.A.Salnikovun tərcüməsində “İlliada”, “Odisseya” (2014-2015); Esxil, e.ə. 525-456-cı illər, “Farslar” faciəsi (S.K.Aptanın tərcüməsi, 1978); Fukidid, e.ə. V əsr, “Tarix” əsəri; Polobiy, e.ə. II əsr, “Ümumi tarix”; Mark Tulmiy Siseron, e.ə. I əsr, “Məktub”, “Tarix” ...), orta əsrlər (Manuel de Almeyda (portuqaliyalı tarixçi, 1580-1646, “Həbəş tarixi”, 1650, “Tarixi məktublarda”,1629), F.Alvereş (XVI əsr), N.Qodinyo (XVII əsr) və sonrakı dövr alimlərinin (S.B.Çernetcov “Orta əsrlərdə Həbəş sivilizasiyasının tarixi (XVI-XVII əsrlər)” (rus dilində), Moskva ş.,1984; K.Maynxof, alman afrikaşünası-dilçisi, 1857-1944, “Bantu dilinin qrammatikasının müqayisəli əsasları”, 1906; E.Ullendorf, C.Bryus, N.Qumilyov “Həbəş nəğmələri”; E.E.Kormışeva “Kuş dini”, 1984, “Qədimdə Qırmızı dəniz ölkələri”, 2012, “Qədim dünya” əsərləri, 2005, “Sudan sivilizasiyası” məqaləsi, “Rusiyada elm” jurnalı, 2-ci sayı, 2001; P.Şinni “Qədim Afrikanın güclü Nubiya sivilizasiyası”, “Somali mifologiyası”, 2004...) tədqiqat əsərlərinin qeyd edildiyi kimi e.ə. VIII-VI minilliklərdə Şərqi Afrika hövzəsinin çoxsaylı ibtidai insan sürülərinin, qəbilə-tayfa birliklərinin etno-morfoloji, biloji-genetik, irqi-fizioloji xüsusiyyətlərinə görə müxtəlifliyini ifadə edən əski etnoslar sırasında indiki Cənubi Misir nomlarının, Həbəşistanın, Keniyanın, Cibutinin, Sudanın və Eritreyanın kökənli xalqlarının, o cümlədən tiqr, tiqrayu, tiqran tayfalarının (Tiqr vilayətində) ibtidai protohay (indiki hay) sürülərinin genetik təkamülündə, ibtidai insan sürüsündən protohayların bioloji-fizioloji irsinə uyğunlaşma mərhələsində mühüm rolu olub.
Həbəşistan dağlıq yaylası ilə Somali yarımadası arasında yerləşən Havaş, Fafan, Aslubi və Şibli çayları hövzələrində, Hissa platosunda, Killileu, Şeveli və Modqalla vadilərində, Doda düzündə, Abe gölü və Tadjura körfəzi sahillərində yaşayan hayle, protomay, harre, afar...qəbilə-tayfa birliklərinin ibtidai protohay sürülərinin timsalında tiqran, tiqray, tiqr... icma üzvlərinin bioloji-irqi strukturunun formalaşmasında da irsi təsiri barədə Qərbi Avropa arxeoloqlarının, antropoloqlarının, genetiklərinin, tarixçi-linqvistiklərinin tədqiqat əsərlərində kifayət qədər elmi-nəzəri dəlillər, uzlaşmalar, uyğunluqlar var. Çünki minilliklər boyunca ibtidai protohay sürüləri bu qəbilə-tayfa birlikləri ilə tarixi-coğrafi məkan baxımından qarşılıqlı təbii şəraitdə yaşayıb, birgə qəbilə-tayfa icmasına məxsus ictimai həyat tərzi keçiriblər.
Ümumilikdə, Şərqi Afrika bölgəsi üzrə qəbilələrarası qarşılıqlı təsirlər və əlaqələr minilliklər ərzində müxtəlif sahələri əhatə etməklə həm də ictimai-sosial səciyyə daşıyıb, müəyyən ibtidai (sadə) struktura malik siyasi-hərbi mərhələ təşkil edıb. Bu baxımdan e.ə. VIII-VI minilliklərdə Omo çayı hövzəsinin tropik cəngəlliklərinin mağara həyat şəraitindən ayrılaraq Somali yarımadasının şimal hissəsinə, Qırmızı dənizin qərb sahillərinə miqrasiya etmiş ibtidai protohay insan sürüləri kökənli, aborigen qəbilə-tayfalarının (əsasən amxar və kuti xalqlarının) əmək bölgüsünə də, ictimai həyat tərzinə də, regionun təbii-landşaft strukturuna da uyğunlaşmaqda çətinlik çəkməyib (antik müəlliflərin tarixi-coğrafi əsərlərinin nəticələrinə əsasən bu mülahizəni söyləmək olar).
Həmin nəşrlər sırasında ingilis sənətşünası C.Koqqinsin (1911-2006) sənədli bədii əsəri “Antik dövrün silahı” (2009); eston-sovet sənətşünası B.M.Bernşteynin (1924-2015) “Gözlə görünən surət və sənət dünyası: tarixi oçerklər” (2006); dünya incəsənəti tarixinin yaradılması həqiqətləri”, “Mədəniyyət” nəşriyyatı, 2002; S.V.Kolpakov “Qədim dünyanın tarixi”, 2014; t.e.d., prof. V.P.Budanova (1948) “Xalqların böyük köçü:etnosiyasi və sosial aspektləri”, 2017; C.Tonerin və M.S.Falksın “Qulları necə idarə etməli”, 2015; Qahirə şəhərində Fransa Şərq Arxeologiya institunun professoru V.S.Qolenişevin (1856-1947) “Unu-Amona səyahət”, 1897; t.e.d., prof. V.İ.Avdiyevin (1898-1978) “Qədim Misir dinlərinin öyrənilməsinə dair V.S.Qolenişevin əsərləri”, 1960.... kitablarında Şərqi Afrika - Somali yarımadası - Qırmızı dəniz “üçbucağı”nda bəşər cəmiyyətinin neolit-eniolit mərhələsində ibtidai insan sürülərinin, antik qəbilə-tayfa icmalarının təbii və ictimai amillərin təsiri ilə yer dəyişməsinin, həyat və davranış tərzində bu miqrasiyanın xüsusi həlledici rol oynamasının, məişət, əmək alətlərinin, ilkin silah növlərinin dəyişməsinin, hərbi-siyasi münasibətlərin formalaşmasının elmi-nəzəri əsasları o dövrün tarixi-coğrafi aspektləri baxımından təhlil edilib, məhz bu nəticələri əsas götürməklə əski protohay (hay) canlılarının etno-morfoloji genezisinin ilkin mərhələsini qiymətləndirmək mümkündür. Məhz bu əsərlər antik dövrlərdə insan cəmiyyətinin təkamül mərhələlərində yaşam təzahürlərinin, ictimai əmək bölgüsünün insan psixologiyasının dəyişilməsinə təsirinin, əski dini-mifoloji ibadət üsullarının qəbilə-tayfa münasibətlərinin təkmilləşməsində və idarə edilməsində əsas vasitəyə çevrilməsinin, ümumilikdə qədim sivilizasiya mərhələsinin yaranmasının... təsvirini verməkdə qiymətli mənbə rolunu oynayır.
Nəticədə, ibtidai protohay sürüsünün yerdəyişməsi (Keniya, Həbəş ərazilərindən Somali yarımadasının şimal hissəsindəki Amxara, Qalla, Afar, Tiqr-Plateu... mahallarına) tropik iqlim şəraitindən quru səhra iqlimi hakim olan ərazilərə köç etməsi, yerli qəbilə-tayfa icmaları ilə qaynayıb-qarışması onlarda canlı dil ünsiyyətinin təkmilləşməsinə (amxar, kuti, sami dillərinə uyğunlaşma), mağara həyat tərzindən vadi-qəbilə və nisbətən qarışıq, böyük məskunlaşma ocaqlarında (Ayşa, Samburu, Kobbe...şəhərətrafı ərazilərdə) yerləşmələrinə, mistik-dini mərasimlərlə tanış olmalarına, bir sıra özəl ibadət təlimlərinin mexaniki icraçısı kimi vərdiş qazanmalarına, yeni əmək növlərinin (qızıl yataqlarının axraışında, yuma-təmizləmə işlərində, fil sümüklərinin əldə edilməsində ovçuluqdan tutmuş emalına qədər olan prosesdə... qul əməyinin tətbiqində) artmasına bu köçürülmə prosesi güclü təsir edib.
Qeyd etmək lazımdır ki, arxeoloji qazıntılar və antropoloji tədqiqatlar nəticəsində bu qədim mədəniyyət mərhələsinin tarixi 10 min illik dövrü əhatə edir ki, onun tərkibindəki şəhər təsərrüfatının inkişafı isə 5,5 min illik tarixə malikdir. Göründüyü kimi, sonrakı dövrlərdə artıq Tiqray (Tiqrau) coğrafi-inzibati ərazisi kimi məkanda (indiki Həbəşistanla Eritireya dövlətləri arasında, Takkale çayı hövzəsində) yataqlanan ibtidai protohay (hay) sürüsünün qəbilə-tayfa formasanda icma qurması (əsasən Həbəşistanın Avaş və Keniyanın Koobi Fora vadilərindən köç etməklə) artıq e.ə. I minillikdə 3 istiqamət üzrə formalaşıb:
-oturaq həyat tərzinə keçməklə yeni əmək bölgüsündə (suvarma əkinçiliyi və heyvandarlıq təsərrüfatlarında, mədən və tikinti işlərində qul əməyinə yiyələnməklə;
- Qədim Misir dövlətinin muzdlu qoşun dəstələrinin tərkibində hərbi-döyüş təlimlərinə iştirak yiyələnməklə;
- Həbəş və Misir kahinlərinin dini ayinlərini, qəbil-tayfa mistik, mövsümi mərasimlərini təlqin etməklə, sonrakı mərhələdə saxta “dini dünyagörüüşü”nə yiyələnməklə.
Təbii ki, bu istiqamətlər üzrə tədricən protohay sürüsünün şüurunda həyat və düşüncə tərzinin dəyişməsi həm də irqi və irsi gen daşıyıcılarının təbii və fizioloji amillərin təsiri ilə (dirəniş göstərməsindən asılı olaraq) yeni keyfiyyət mərhələsi təşkil etməyib. Baxmayaraq ki, Şərqi Afrika həm də antik dövrün (e.ə.II-I minilliklər) sivilizasiya, bəşəri təkamül mərkəzlərindən biri olub. Cünki ibtidai hay sürüsü Afrika “üçbucağı” (Həbəş dağlıq yaylası-Somali yarımadası-Nubiya səhrası) boyunca hərəkət etdikcə təbii-lanşaft formalarının təsirinidən asılı olmayaraq (baxmayaraq ki, bu amil də canlıların bioloji funksional quruluşunun dəyişilməsində həlledici təsirə malikdir), çoxlu sayda iri-xırda qəbilə-tayfa icmaları ilə qaynayıb-qarışmış, bir sıra özəl genetik-irsi daşıyıcılarını əxz ediblər. Müasir hay sürüsünün morfoloji cizgilərinin, bioloji xüsusiyyətlərinin Cənubi Qafqazın yerli xalqlarının milli-etnik dəyərlərindən fərqlənməsi məhz bu amillə bağlıdır. Belə ki, Həbəş dağlıq yaylasında, Omo, Baro və Kibişo çayları hövzəsində, Abayya və Çamo gölləri ətrafında yaşayan karo, xamer, mursi qəbilələrinin (1974-cü ildə həbəşlərin ulu əcdadının-Lyusinin (3,2 milyon il yaşlı) sümükləri Əddis-Əbəbə şəhərində, Milli Muzeydə saxlanır), Nubiya səhrasında aborogen olan küştilərin, blemilərin, bişarinlərin, Somali yarımadasının qədim xalqları olan xaviye, isaq, dir, daror, digil, mirfle, sab, qabeye... icmalarının ibtidai protohay sürüsünə təsirini bir nümunə ilə göstərmək olar (S.V.Aleynikov ”Somalinin tayfaları”, Moskva ş.,2014).
Göründüyü kimi, müasir hayların antro-etno-orotoponimlərinin əksəriyyəti arxaik Həbəş-Nubiya adları ilə eynilik təşkil edir.
Nubiya ərazisində yaşayan blemilər qanasusayan, qantökən tayfalardır, morfoloji quruluşuna görə başları bədənlərinə bitişik haldadır, lap indiki hayların görünüşünə və xislətlərinə bənzər.
Bu barədə qədim yunan tarixçisi Herodot “Tarix” kitabında (IV.191) yazır:“Orada nəhəng ilanalar, şirlər, fillər, ayılar, zəhərli gürzələr, buynuzlu eşşəklər qidalanır, köpəkbaşlı və başsız insanlar yaşayır”.
Daha sonra Nubiya ərazisində yaşayan xalqlar məbəd-ehram tikintisində öz ustalıqları ilə fərqləniblər. Amerikalı etnoqraf-arxeoloq Corc Endryu Reysner (1867-1942) 1907-1910-cu illərdə Misir, Nubiya və Fələstin ərazilərində (Nil çayının yuxarı vadilərində, Cəbəl-Bərkəl, Kerma, Nuri, Meroe əyalətlərində) apardığı arxeoloji qazıntıların nəticəsi olaraq (“Mikerin” əsəri, 1931) bildirir ki, Hubiya səhrasında arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar edilmiş Kermax divarları memarlıq üslubuna görə Misir tikililərindən heç də geri qalmır. Bu amillər eramızın II minilliyində hayların irəli sürdükləri biabırçı bir mülahizənin doğruluğuna adamda inam yaradır
- ehram tikintisini misirlilərə ermənilər öyrədib.
İbtidai protohay sürüsünün qədim dövrlərdə ilkin ocaqlarından kənara müxtəlif coğrafi məkanlar boyunca yerdəyişməsi (miqrasiyası) onların etno-morfoloji xüsusiyyətlərinin dəyişməsinə, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, ayrı-ayrı istiqamətlər üzrə ictimai-sosial toplum, canlı varlıq halında formalaşmasına səbəb olsa da, bazis elementlərinin (irqi-irsi, genetik-nəsil dəyişməzliyi) ilkinliyinə təsir edə bilməyib. Belə ki, e.ə. II minillikdə ibtidai protohay sürüsünün şüur, düşüncə tərzi, bəşəri həyat amalı necə idisə, eramızın II minilliyində də o cür qalmaqdadır.
Təsadüfi deyil ki, antropoloqlar və bioloqların dediyi kimi, canlılarda genetik irs amili aparıcı xətt olduğu üçün, müasir hay sürüsünün şüur tərzinin dəyişməzliyi də qanunauyğun hal kimi qəbul edilməlidir.
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
