Bu gün Xocalı şəhəri və onun ətraf əraziləri “qaranlıq irs” (dark heritage) kontekstində arxeoloji metodlarla sistemli şəkildə öyrənilməsi vacib olan nadir məkanlardan biridir. Qaranlıq irs anlayışı travmatik kollektiv yaddaşla bağlı məkanların – müharibə, soyqırım, deportasiya və zorakılıq izlərinin – maddi və məkan əsaslı tədqiqini nəzərdə tutur. Xocalı məhz belə bir yaddaş məkanıdır və burada aparılacaq kompleks arxeoloji tədqiqatlar yalnız elmi deyil, həm də etik məsuliyyət daşıyır.
Təəssüf ki, indiki mərhələdə bu sahədə ardıcıl, metodoloji əsaslandırılmış və interdisiplinar yanaşma yetərincə görünmür. Halbuki, soyqırımın maddi izləri – dağıntı qatları, yanğın təbəqələri, ballistik sübutlar, məişət artefaktları, məkanın transformasiya izləri – son dərəcə kövrəkdir. Post-münaqişə dövründə aparılan genişmiqyaslı infrastruktur və yenidənqurma işləri elmi nəzarət və xilasetmə arxeologiyası (rescue archaeology) tətbiq olunmadığı halda, bu izlərin geridönməz şəkildə itirilməsi riskini artırır. Müasir arxeologiya yalnız “qazıntı aparmaq” deyil. Xüsusilə belə məkanlarda: * məkan arxeologiyası, * məhkəmə arxeologiyası, * bioarxeologiya, * geoarxeoloji analizlər, * GIS əsaslı məkan modelləşdirməsi, * antropoloji və yaddaş tədqiqatları vahid metodoloji çərçivədə birləşdirilməlidir. 26 fevral ərəfəsində hadisələrin yalnız narrativ səviyyədə xatırlanması yetərli deyil. Şəhidlərin xatirəsinə hörmətin ən mühüm formalarından biri hadisənin maddi sübutlarının sistemli şəkildə sənədləşdirilməsi, xəritələşdirilməsi və elmi hesabatlarla beynəlxalq akademik dövriyyəyə daxil edilməsidir. Pərakəndə şəkildə üzə çıxan və lokal tədqiq olunan nümunələr problemi həll etmir, burada məqsəd kompleks arxeoloji proqramın hazırlanması olmalıdır. Azərbaycanda arxeologiyaya sovet dövründən miras qalmış konseptual yanaşma dəyişməlidir. Arxeologiya artıq yalnız qədim dövrün maddi mədəniyyətinin öyrənilməsi deyil, o, hermenevtik təhlil, sosial nəzəriyyə və interdisiplinar metodologiya üzərində qurulan dinamik elmdir. Müasir çağda arxeologiya tarix, antropologiya, hüquq, sosiologiya, memarlıq, geoinformatika və yaddaş tədqiqatlarının kəsişməsində formalaşan ortaq tədqiqat platformasıdır. Hazırda adda-budda təşəbbüslər mövcuddur, lakin koordinasiyalı, uzunmüddətli və beynəlxalq standartlara uyğun kompleks proqramların və geniş elmi hesabatların konturları hələ də aydın görünmür. Halbuki, Qarabağ ərazisində erməni vandalizminin izləri yalnız siyasi diskursun deyil, sistemli arxeoloji və elmi sənədləşmənin predmetinə çevrilməlidir. İnanmaq istəyirəm ki, elmin dəyəri lazımi şəkildə anlaşılacaq. Gecikmiş də olsa, Qarabağda dağıntı və zorakılıq izlərinin genişmiqyaslı hesabatları hazırlanacaq, dərc olunacaq, beynəlxalq elmi ictimaiyyətə təqdim ediləcək və gələcək nəsillər üçün institusional yaddaşın bir hissəsinə çevriləcək. Çünki maddi sübutlar itirildikdə, yaddaşın elmi dayaqları da zəifləyir.
Fariz Xəlilli Tarix üzrə fəlsəfə doktoru AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu İslam dövrü arxeologiyası şöbəsinin aparıcı elmi işçisi
