Akif Nəsirli: “Əgər banklar arasında rəqabət zəifdirsə, onlar kredit faizlərini yüksək saxlaya bilirlər”
2026-cı ilin yanvar-fevral aylarında Azərbaycan bank sektorunda kredit və əmanət (depozit) portfellərinin maraqlı dinamikası müşahidə olunur. Ümumi mənzərə göstərir ki, kreditlərin həcmi artmaqda davam etsə də, artım tempi zəifləyib. Əmanətlərdə isə əksinə, artım tempi müəyyən dərəcədə yüksəlib.
Mərkəzi Bankının yanvar-fevral aylarına dair açıqladığı bülletendə qeyd olunur ki, bu ilin ilk iki ayında banklar kredit faizlərindən 714,8 milyon manat gəlir əldə ediblər. Bu göstərici 2025-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 20,5 faiz artıb. Eyni zamanda, əhaliyə depozit faizləri üzrə 235 milyon manat ödənilib ki, bu da ötən illə müqayisədə 19 faiz çoxdur. Bankların ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə kredit faizləri üzrə gəlirləri 121,4 milyon manat artdığı halda, əmanətlər üzrə ödədiklərin faiz xərcləri cəmi 37,4 milyon manat artıb. Nəticədə bankların kreditlərdən əldə etdikləri gəlirlər əmanətlər üzrə əhaliyə ödədikləri məbləğdən təxminən 3 dəfə çox olub. Kredit faizləri ilə, depozit faizləri arasında belə kəskin fərq nədən irəli gəlir?
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini baki-xeber.com-la bölüşən iqtisadçı-ekspert Akif Nəsirli ortada olan fərqi bir sıra amillərlə əlaqələndirdi: “Kredit faizləri ilə depozit faizləri arasındakı bu fərq bank sisteminin işləmə mexanizmi ilə bağlıdır və təkcə Azərbaycana xas deyil. Demək olar ki, bütün ölkələrdə müşahidə olunur. Banklar əsasən iki istiqamətdə fəaliyyət göstərir: vəsait cəlb edirlər və həmin vəsaiti daha yüksək faizlə yerləşdirirlər. Əhalidən və şirkətlərdən depozit şəklində toplanan pullar bank üçün resursdur, kreditlər isə həmin resursun gəlir gətirən formada istifadəsidir. Bu səbəbdən kredit faizləri həmişə depozit faizlərindən yüksək olur. Bu fərq “faiz marjası” adlanır və bankların əsas qazanc mənbəyidir. Kreditlərin faizlərinin daha yüksək olmasının əsas səbəblərindən biri risk faktorudur. Bank kredit verərkən borcalanın pulu geri qaytarmamaq ehtimalını nəzərə alır. Bu risk nə qədər yüksəkdirsə, tətbiq olunan faiz də bir o qədər yüksək olur. Azərbaycanda istehlak kreditləri və təminatsız kreditlər geniş yayılıb. Bu kreditlərdə risk daha yüksək olduğuna görə faizlər də yüksək olur. Depozitlərdə isə vəziyyət fərqlidir, çünki bank depoziti qəbul edir və müəyyən dərəcədə sabitlik əldə edir. Üstəlik, depozitlər çox vaxt dövlət tərəfindən sığortalanır. Bu səbəbdən depozit faizləri aşağı olur”.
İqtisadçı-ekspertin fikrincə, digər mühüm amil bankların xərcləridir: “Banklar yalnız depozit faizlərini ödəmirlər, həm də filial şəbəkəsi, əməkhaqqıları, texnologiya, inzibati xərclər, problemli kreditlər üzrə zərərlər və ehtiyatlar kimi əlavə xərclərlə üzləşirlər. Kredit faizlərinin yüksək olması bu xərclərin qarşılanmasına xidmət edir. Əks halda banklar rentabelli (mənfəətlə) fəaliyyət göstərə bilməz. Pul siyasəti və Azərbaycan Mərkəzi Bankı tərəfindən müəyyən olunan şərtlər də bu fərqə təsir edir. Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsi, bank sektorunda likvidlik vəziyyəti və inflyasiya gözləntiləri faizlərin formalaşmasında rol oynayır. Əgər iqtisadiyyatda inflyasiya yüksəkdirsə və ya qeyri-müəyyənlik varsa, banklar kreditləri daha yüksək faizlə verirlər. Bazarda rəqabətin səviyyəsi də vacibdir. Əgər banklar arasında rəqabət zəifdirsə, onlar kredit faizlərini yüksək saxlaya bilirlər. Azərbaycanda da banklar arasında rəqabət yoxdur. Depozit bazarında isə rəqabət bəzən daha məhdud olur və bu da əmanət faizlərinin nisbətən aşağı qalmasına səbəb olur. Valyuta və makroiqtisadi risklər də rol oynayır. Məsələn, milli valyutanın sabitliyi ilə bağlı risklər, iqtisadi artım tempinin qeyri-sabitliyi və biznes mühitindəki çətinliklər bankları daha ehtiyatlı olmağa vadar edir və bu da kredit faizlərinə “risk əlavəsi” kimi daxil edilir. Nəticədə ortaya belə bir mənzərə çıxır: banklar depozitlərə nisbətən aşağı faiz ödəyərək vəsait toplayır, həmin vəsaiti daha yüksək faizlə kredit kimi yerləşdirir və aradakı fərqdən həm xərclərini qarşılayır, həm də mənfəət əldə edir. Qeyd edildiyi kimi, kredit gəlirlərinin depozit ödənişlərindən təxminən üç dəfə çox olması da məhz bu struktur fərqlər və risk-xərc amilləri ilə izah olunur”.
Vidadi ORDAHALLI
