Ermənistan və Rusiya media seqmentində son dövrlərdə Nikol Paşinyan ilə Vladimir Putin arasında keçirilən görüş və bu görüş fonunda Qarabağ məsələsinin hüquqi-siyasi aspektləri hələ də geniş şəkildə müzakirə olunur. Xüsusi diqqət mərkəzində olan mövzulardan biri Qarabağın ilk olaraq kim tərəfindən Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanınması ilə bağlıdır.
Həmin görüşdə Putin Paşinyana " Sizin Qarabağı Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanımağınız münaqişənin xarakterini dəyişdi və KTMT ölkələrin daxili işinə müdaxilə etməməyi qərara aldı" dedi. Paşinyan isə cavabında " bizə qədər Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi iki dəfə siz tanldınız" kimi kəskin cavab verdi. Lakin bu mübahisədə həm Putinin , həm də Paşinyanın çox ciddi səhvi var. Belə ki, müzakirələrdə tez-tez unudulan və ya məqsədli şəkildə kölgədə saxlanılan mühüm məqam beynəlxalq hüququn bu məsələyə artıq 1990-cı illərin əvvəllərində aydın və birmənalı münasibət bildirməsidir. Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra qısa müddət ərzində beynəlxalq aləm tərəfindən tanınmağa başladı. 1992-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzv qəbul edilən Azərbaycan keçmiş Sovet İttifaqı dövründə mövcud olmuş inzibati sərhədləri daxilində tanındı. Bu fakt beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərindən biri olan “uti possidetis juris” prinsipinə əsaslanır ki, bu prinsipə görə yeni yaranan dövlətlər əvvəlki inzibati sərhədlər çərçivəsində tanınır. Bu prinsip beynəlxalq hüquqda dövlətlərin sərhədlərinin sabitliyini təmin edən fundamental mexanizmlərdən biri hesab olunur və xüsusilə dekolonizasiya və postsovet məkanında dövlət quruculuğu proseslərində geniş tətbiq olunub. Prinsipin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, keçmiş inzibati sərhədlər müstəqil dövlətlərin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri kimi qəbul edilir. Bu baxımdan, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsi heç vaxt mübahisə predmeti olmayıb. Qarabağ regionu da daxil olmaqla, ölkənin bütün ərazisi beynəlxalq hüquqa görə Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi kimi qəbul edilib. Bu mövqe yalnız ayrı-ayrı dövlətlərin siyasi bəyanatları ilə deyil, həm də beynəlxalq təşkilatların rəsmi sənədləri ilə təsdiqlənib. Xüsusilə BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən 1993-cü ildə qəbul olunmuş 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr bu məsələdə həlledici rol oynayır. Həmin qətnamələrdə Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü bir daha təsdiqlənir, işğal olunmuş ərazilərdən erməni silahlı qüvvələrinin qeyd-şərtsiz çıxarılması tələb olunur. Bu sənədlər beynəlxalq hüquqi baxımdan ən yüksək səviyyəli qərarlar sayılır və onların icrası bütün üzv dövlətlər üçün məcburi xarakter daşıyır.
Bütün bunları nəzərə aldıqda, “Qarabağı kim ilk olaraq Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanıdı?” sualı əslində yanlış qoyulmuş sualdır. Çünki bu tanınma məsələsi artıq 1990-cı illərin əvvəllərində beynəlxalq hüquq çərçivəsində həll olunmuşdu. Ayrı-ayrı dövlətlərin və ya liderlərin sonrakı dövrlərdə verdiyi bəyanatlar yalnız mövcud hüquqi reallığın siyasi təsdiqi və ya gecikmiş etirafı kimi qiymətləndirilə bilər. Prosesin kulminasiya nöqtəsi isə 2022-ci il oktyabrın 6-da qəbul edilən Praqa Bəyanatı oldu. Çünki Praqa Bəyanatı ilə tərəflər beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə sadiqliklərini təsdiqləyiblər. Bu prinsiplər isə münaqişənin yenidən açılmasını istisna edir. Bu baxımdan, məsələni yenidən münaqişə kimi təqdim etmək cəhdləri yalnız siyasi ritorika səviyyəsində qalır. Qarabağ münaqişəsi bitib, münaqişə tərəfləri olan Azərbaycan və Ermənistan bir-birinin ərazi bütövlüyünü və suverenliyini qarşılıqlı olaraq tanıyıb, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası aparılır, sülh sazişini paraflanıb, iki ölkə arasında münasibətlərin, o cümlədən iqtisadi münasibətlərin bərpası istiqamətində mühüm addımlar atılır, yekun sülh sazişinin bağlanması üçün lazımı işlər görülür. Son illərdə Nikol Paşinyan tərəfindən səsləndirilən və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün, o cümlədən Qarabağın Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanınmasını ehtiva edən bəyanatlar da məhz bu kontekstdə dəyərləndirilməlidir. Bu, yeni bir hüquqi vəziyyət yaratmır, sadəcə beynəlxalq hüququn artıq mövcud olan normalarının siyasi səviyyədə qəbul və etiraf edilməsidir. Digər tərəfdən, bu mövzunun Rusiya mediasında müzakirəsi də müəyyən geosiyasi məqsədlərlə əlaqələndirilə bilər. Rusiya regionda təsir imkanlarını qorumağa çalışdığı üçün bu kimi məsələlərin interpretasiyası bəzən siyasi maraqlara uyğun şəkildə təqdim olunur. Lakin fakt dəyişməz olaraq qalır: Qarabağ beynəlxalq hüquqa görə həmişə Azərbaycanın tərkib hissəsi olub. Burada bir mühüm məqamı da qeyd etmək lazımdır ki, beynəlxalq hüquqda tanınma prosesi dövlətlərarası münasibətlərdə vacib rol oynasa da, ərazi bütövlüyü məsələsi fərqli kateqoriyaya aiddir. Əgər bir dövlət beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən müəyyən sərhədlərlə tanınırsa, həmin sərhədlər daxilində olan ərazilərin statusu ayrıca müzakirə mövzusu ola bilməz. Bu, beynəlxalq sistemin sabitliyi üçün əsas prinsiplərdən biridir. Bu reallığı nəzərə almadan aparılan hər hansı müzakirə isə ya məlumatsızlıqdan, ya da məqsədli şəkildə faktların təhrif edilməsindən irəli gəlir. Ona görə də məsələyə obyektiv yanaşmaq üçün emosional və siyasi ritorikadan uzaq duraraq beynəlxalq hüququn mövcud normalarına əsaslanmaq vacibdir.
Tahir TAĞIYEV
