ABŞ və İran bir ay davam edən münaqişədən sonra ilk dəfə Pakistanda danışıqlar masasına əyləşəcəklər. Vitse-prezident Vensin xarici işlər naziri Abbas Arakçi və Parlament sədri Məhəmməd Bağır Qalibafın rəhbərlik etdiyi İran nümayəndə heyəti ilə üz-üzə görüşəcəyi sammitdə nüvə proqramından tutmuş Hörmüz boğazına qədər 15 vacib məsələ müzakirə olunacaq.
Bu arada, danışıqlardan əvvəl gözlənilməz bir hadisə baş verdi. ABŞ dondurulmuş İran aktivlərinin sərbəst buraxılmasına qərar verib.
Tərəflər Pakistanın vasitəçiliyi ilə keçirilən bu sammitdə ehtiyatlı nikbinlik nümayiş etdirsələr də, sülh yolunda beş əsas maneə qalmaqdadır.
İsrailin Hizbullaha qarşı əməliyyatları danışıqların ən kövrək nöqtəsini təşkil edir. İran prezidenti Pezeşkian Livandakı hücumlar davam edərkən danışıqların mənasız olduğunu deyib və "Barmaqlarımız tətikdə " mesajını verib. ABŞ tərəfi İsrailin hücumlarını "azaldacağını" bildirsə də, Tehranın bunu yetərli qəbul edib-etməyəcəyi hələlik məlum deyil.
Fakir ayrılığına səbəb olan digər bir məsələ Hörmüz boğazı ilə bağlıdır. Qlobal enerji ticarətinin mərkəzi olan Hörmüz boğazı iqtisadi müharibədə ən güclü silaha çevrilib. Tramp İranı boğazdan keçidə icazə verməməklə dünyanı şantaj etməkdə günahlandırır. İran isə boğazı özünün suveren suları kimi müəyyən edir və yeni tranzit yolları və qaydaları tətbiq edir.
İki tərəf arasında ən fundamental fikir ayrılığı nüvə məsələsi ilə bağlıdır. Trampın planına görə, İran öz ərazisindəki bütün uran zənginləşdirmə fəaliyyətlərini dayandırmalıdır, Tehran isə mülki məqsədlər üçün zənginləşdirmə hüququndan imtina etməyəcəyində israr edir.
2015-ci ildə imzalanan nüvə sazişindən sonra tərəflər arasında yaranan qarşılıqlı etimad böhranı bu gün İslamabadda barışıq üçün yeni bir təməlin qurulmasına ən böyük maneədir.
Digər tərəfdən, İranın Hizbullah, Husilər və HƏMAS kimi qruplar da daxil olmaqla müttəfiqlər şəbəkəsi İsrail tərəfindən "mövcudluq təhlükəsi" hesab olunur. İsrail müqavimət oxunun tamamilə aradan qaldırılmasını istəsə də, İran özünün müdafiə xətti kimi gördüyü milis qruplarından imtina etmək istəmir. İrandakı iqtisadi böhran və ictimaiyyətin xarici əməliyyatlara xərclənən büdcəyə qarşı narazılığı Tehrana daxili təzyiqi artırır.
ABŞ İranın nüvə obyektlərinin sökülməsini, ballistik raket imkanlarının məhdudlaşdırılmasını və regional milis qruplarına dəstəyin kəsilməsini əhatə edən 15 maddəlik plan təklif edir. Bunun müqabilində İran uranı zənginləşdirmək hüququnun tanınmasını və ABŞ qüvvələrinin bölgədən çıxarılmasını tələb edən 10 maddəlik əks təklif təqdim edib.
Son xəbərlərə görə, İran nümayəndə heyəti ABŞ nümayəndələri ilə rəsmi danışıqlara başlamazdan əvvəl Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şəriflə görüşüb.
Tahir TAĞIYEV
