ABŞ prezidenti Donald Trampın İranla ikihəftəlik atəşkəs elan etməsindən sonra neftin qiyməti 100 dollardan aşağı düşüb. Hesablamalar göstərir ki, neftin qiymətləri təxminən 17% azalıb. Lakin fiziki neft tədarükünün çatışmazlığı yaxın həftələrdə daha da pisləşəcək. Buna görə də, alıcılar “qara qızıl”ın hər bareli üçün 140 dollardan çox pul ödəməyə hazırdırlar.
Amerika proqnozlarına görə, İran müharibəsinin qaynar mərhələsinin apreldə başa çatacağı ehtimalına görə, qlobal neft bazarının normallaşması yalnız 2026-cı ilin sonuna qədər mümkündür. İstehlakçılar üçün yanacaq qiymətləri yüksək olaraq qalacaq. Hələlik isə İran və ABŞ arasında müvəqqəti atəşkəs xəbərlərindən sonra qlobal bazarlarda neft fyuçerslərinin qiymətləri azalır. Lakin bu cür fyuçerslər sadəcə fond bazarı spekulyasiyaları üçün kağız alətdir. Faktiki neft tədarükü bazarında vəziyyət gərgin olaraq qalıb. “Platts”ın məlumatına görə, “Brent” markalı neftin satış qiyməti bir barel üçün 144 dolları keçib. Belə yüksək qiymətlər təkcə Hörmüz boğazından tankerlərin hərəkətinə qoyulan məhdudiyyətlərlə deyil, həm də hasilatın aşağı düşməsi və ixracatçı ölkələrdə neft daşınması üçün texniki gücün azalması ilə əlaqədardır. İraq, Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt, BƏƏ, Qətər və Bəhreyn mart ayında ümumilikdə hasilatı gündə təxminən 7,5 milyon barel azaldıblar. ABŞ Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, aprel ayında neft hasilatının azalması gündə 9,1 milyon barelə qədər artacaq. Onların hesablamaları münaqişənin aprel ayında başa çatacağı və Hörmüz boğazından ticarət axınının tədricən bərpa olunacağı ssenariyə əsaslanır. Bu ssenariyə əsasən, ABŞ Energetika Nazirliyi may ayında ümumi hasilat azalmasının gündə 6,7 milyon barelə qədər həddə enməsini gözləyirç ABŞ Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, bu ssenariyə əsasən, yalnız 2026-cı ilin sonuna qədər müharibədən əvvəlki qlobal neft hasilatı səviyyələrinə qayıtmaq mümkündür. “Brent” markalı xam neftin spot qiymətinin 2026-cı ilin ikinci rübündə barrel üçün 115 dollara çatacağı proqnozlaşdırılır. Bununla belə, Energetika Nazirliyi gələcək təchizat fasilələri ilə bağlı qeyri-müəyyənlik səbəbindən proqnoz dövründə neft qiymətlərinin yüksəlməsinin davam edəcəyini gözləyir. “Brent” markalı xam neftin qiyməti yalnız 2026-cı ilin dördüncü rübündə barel üçün 90 dollardan aşağı düşəcək. ABŞ rəsmilərinin fikrincə, növbəti ildə, 2027-ci ildə isə orta illik qiymət barel üçün 76 dollar ətrafında olacaq. Bu neft qiyməti proqnozu Azərbaycan hökumətinin ssenariyə daxil edilmiş gözləntilərindən çox fərqlidir.
Neftin qiymətinin hər 10 dollar artması Azərbaycanın illik ixrac gəlirlərini təxminən 3 milyard dollar artırır. Bu isə ölkə iqtisadiyyatı üçün təxminən ÜDM-in 4%-i həcmində əlavə gəlir deməkdir. Beləliklə, neft qiymətlərinin yüksəlməsi dövlət büdcəsinə əlavə vəsaitlərin daxil olmasına, Dövlət Neft Fondu vasitəsilə valyuta ehtiyatlarının artmasına və ümumilikdə makroiqtisadi sabitliyin güclənməsinə şərait yaradır. Neft gəlirlərinin artması iqtisadi artımı stimullaşdıran amillərdən biridir. Digər tərəfdən, neft gəlirlərinin artması dövlət xərclərinin genişlənməsinə, infrastruktur layihələrinin icrasının sürətləndirilməsinə, regionların inkişafına əlavə təkan verir, həmçinin əməkhaqlarının, pensiya və sosial ödənişlərin artırılması üçün fiskal baza yaradır. Dövlət investisiyalarının artması tikinti sektorunun, xidmət sahələrinin, nəqliyyat və logistika sektorunun aktivləşməsinə səbəb olur. Cari il ərzində isə yüksək neft qiymətləri Azərbaycan üçün əlavə imkanlar yaradır. Lakin ekspertlərə görə, neft qiymətlərinin artması qısamüddətli dövrdə müsbət effekt versə də, uzunmüddətli dövrdə əsas prioritet bu gəlirlərin iqtisadiyyatın diversifikasiyasına yönəldilməsi olmalıdır. Çünki dayanıqlı iqtisadi inkişaf yalnız neft gəlirlərinə deyil, güclü qeyri-neft sektoruna əsaslanmalıdır. Əgər əldə olunan əlavə gəlirlər istehlaka deyil, sənayeləşmə, ixracyönümlü istehsal, texnologiya, kənd təsərrüfatı və yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrin inkişafına yönəldilərsə, bu zaman neft gəlirləri ölkənin real və davamlı iqtisadi gücünə çevrilə bilər. Əks halda, neftdən asılılıq davam edər və gələcəkdə neft qiymətlərinin azalması yenidən iqtisadi risklər yarada bilər. İndiklikdə benzin, dizel yanacağı və reaktiv yanacağın qiymətləri qlobal miqyasda artır və gəmi çarter xərcləri də yüksəlir. Neft və qaz müqavilələrinin qiymətlərinin artması qaçılmaz olaraq əlaqəli şirkətlərin yükünün əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb olacaq. Bu, nəqliyyat xidmətlərinə, logistikaya və elektrik enerjisinə təsir göstərəcək. Sənaye xərcləri və inflyasiya təzyiqi artacaq. Beləliklə, nəticələr beynəlxalq yanacaq və enerji sektorundan çox kənara çıxır. Bütün bunlar Azərbaycan üçün yeni imkanlar pəncərəsi açır. Lakin bu imkanların düzgün dəyərləndirilməsi və vaxtında istifadə edilməsi də çox mühümüdür. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycanın builki dövlət büdcəsində “Azeri Light” markalı, neftinin 1 barelinin orta qiyməti 65 ABŞ dollarından hesablanıb. 2026-ci il üzrə proqnozlaşdırılan dövlət büdcəsi gəlirlərinin (38 milyard 423 milyon manat) 16 milyon 350 milyon manatı neft-qaz sektorunun hesabına formalaşmalıdır. Bu ilin yanvar-mart aylarında Azərbaycan dövlət büdcəsinin gəlirləri 9 milyard 599 milyon manat təşkil edib. Bu da proqnozun 458.9 milyon manat və ya 5 faiz üstələnməsi deməkdir. 2026-ci ilin yanvar-mart aylarında dünya bazarlarında “Azeri Light” markalı neftin 1 barelinin orta illik ixrac qiyməti 85,11 ABŞ dollarına bərabər olub. Qeyd edildiyi kimi, mövcud qiymət Azərbaycanın neft ixracından əldə etdiyi gəlirlərin və strateji ehtiyatların artmasına şərait yaradır ki, bu da iqtisadiyyat üçün müsbət amildir. Bununla yanaşı, proseslərin uzunmüddətli davamı idxal məhsullarının bahalaşması və idxal inflyasiyası riskləri yarada bilər. Lakin Mərkəzi Bankın son açıqlamalarında qeyd olunduğu kimi, hazırda inflyasiyanın sürətli artımı ilə bağlı ciddi təhlükə müşahidə edilmir və uçot dərəcəsi dəyişdirilməyib. Ümumilikdə qiymət artımının Azərbaycanın makroiqtisadi göstəricilərinə təsirinin daha çox müsbət olacağı gözlənilir.
Ramil QULİYEV
