Tramp administrasiyası bildirir ki, ABŞ və İran nüvə sazişinə son illərdə olmadığı qədər yaxındır. Amma yüksək vəzifəli rəsmilər yekun razılaşmaya hələ bir neçə gün qaldığını, əsas detallarla bağlı məsələlərin tam həll olunmadığını deyir.
Jurnalistlərlə qapalı telefon danışığında administrasiya rəsmiləri Tehranla danışıqların təxminən "90-95 faiz" tamamlandığını bildiriblər. Onlar formalaşmaqda olan razılaşmanın Barak Obama dövrünün nüvə sazişindən tamamilə fərqləndiyini vurğulayıblar. Donald Tramp özünün birinci prezidentlik dönəmində həmin çoxtərəfli razılaşmadan birtərəfli qaydada imtina etmişdi. Tramp "Truth Social" platformasında yazıb: "Hələ tam razılaşdırılmayıb. Ona görə də, heç nə bilmədən tənqid edən məğlublara qulaq asmayın. Məndən əvvəl bu problemi illər öncə həll etməli olanlardan fərqli olaraq, mən pis sazişlər bağlamıram". Qeyd edək ki, ən böyük irəliləyiş İranın yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uran ehtiyatları ilə bağlıdır. Bu məsələ uzun müddətdir danışıqlarda əsas maneə sayılırdı. Tramp administrasiyasından yüksək vəzifəli rəsmilərdən birinin sözlərinə görə, Tehran silah istehsalına yararlı səviyyədə olan uran ehtiyatlarından "prinsipcə" imtina etməyə razılaşıb. Bununla belə, tərəflər hələ də bu addımın necə həyata keçiriləcəyi və yoxlama mexanizmləri üzərində mübahisə edir. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin məlumatına görə, İran hazırda 60 faiz zənginləşdirilmiş 440 kiloqramdan çox urana malikdir. Bu səviyyə mülki enerji ehtiyaclarından xeyli yüksəkdir və texniki baxımdan silah səviyyəli zənginləşdirməyə çox yaxındır. İran mənbələri mümkün variantlardan birinin uranın Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin nəzarəti altında seyrəldilməli ola biləcəyini bildiriblər. Administrasiyanın digər yüksək vəzifəli rəsmisi isə tərəflərin yekun sazişi hazırlamaq üçün 60 günlük çərçivəni müzakirə etdiyini deyib.
Tramp administrasiyası bildirir ki, hazırlanan çərçivə razılaşması sərt şərtlər və icra mexanizmləri üzərində qurulub. Onların sözlərinə görə, bu yanaşma 2015-ci il nüvə sazişindən – Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planından (JCPOA) – tamamilə fərqlənir. Rəsmilər təklif olunan sazişin strukturunu təsvir etmək üçün dəfələrlə "Toz yoxdursa, dollar da yoxdur" ifadəsini işlədiblər. Bu çərçivəyə əsasən, İran konkret öhdəlikləri yerinə yetirdikdən sonra sanksiyalardan mərhələli şəkildə azad olunacaq. Bu öhdəliklərə zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının aradan qaldırılması və Hörmüz boğazında gəmiçiliyə müdaxilənin dayandırılması daxildir. Rəsmilər onu da vurğulayıblar ki, İrana birbaşa ABŞ-dən nağd pul vəsaiti göndərilməyəcək. Bu isə respublikaçıların Obama administrasiyasına qarşı tənqidlərinə işarədir. Administrasiya bildirir ki, İran Hörmüz boğazının kommersiya gəmiləri üçün maneəsiz və rüsumsuz açıq qalmasını "prinsip etibarilə" təmin etməyə razılaşıb. Bunun qarşılığında Vaşinqton dəniz blokadasını yumşalda bilər.
Rəsmilər, diplomatiya uğursuz olarsa, hərbi variantların hələ də masada olduğunu vurğulayıblar. Administrasiya rəsmiləri danışıqları yalnız nüvə sazişi kimi deyil, həm də İran daxilində qüvvələr balansını dəyişdirməyə yönəlmiş daha geniş strategiyanın bir hissəsi kimi təqdim ediblər. Rəsmilərdən biri bildirib: "Əsas məqsəd İranın mötədil qüvvələrinin sərt xətt tərəfdarlarının təsirinə üstün gəlməsinə kömək etməkdir". O əlavə edib ki, ABŞ kəşfiyyatı mötədil qüvvələrin gücləndiyini hesab edir, baxmayaraq ki, sərt xətt tərəfdarları hələ də ciddi təsir imkanlarını saxlayırlar. Rəsmilər İranın mövqeyinin dəyişməsində hərbi təzyiqin, yoxsa iqtisadi sanksiyaların daha çox rol oynadığını dəqiq deməyiblər. Lakin etiraf ediblər ki, İran təmsilçiləri əvvəllər müzakirə etməyə belə hazır olmadıqları güzəştləri, xüsusilə uranın zənginləşdirilməsi ilə bağlı məsələləri indi müzakirə edirlər. Rəsmilərin dediyinə görə, Tramp yaxın vaxtlarda Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və Pakistan daxil olmaqla regional liderləri İsraillə daha geniş normallaşma prosesini dəstəkləməyə çağırıb. Bu tələbin bəzi iştirakçılar üçün gözlənilməz olduğu açıqlanıb. Hazırda Ağ Ev ehtiyatlı nikbinlik nümayiş etdirməyə çalışır. Rəsmilər vurğulayırlar ki, hər hansı imzalanma mərasiminə qədər görüləsi çox iş var. Bütün bunlar fonunda mayın 25-də səhər neftin qiymətləri son iki həftədə ən aşağı həddə düşüb. Buna ABŞ və İranın sülh sazişinə daha da yaxınlaşdığına dair ümidlərin yenidən artması səbəb olub. "Brent" markalı neft fyuçersləri ilkin ticarətdə 4.71 dollar (4.6 faiz) ucuzlaşaraq bir barel üçün 98.83 dollara enib. ABŞ-nin WTI markalı nefti isə 4.57 dollar (4.7 faiz) azalaraq 92.03 dollar olub. Hər iki göstərici mayın 7-dən bəri ən aşağı səviyyəyə düşüb. Bununla belə, qiymətlər dəyişkən olaraq qalır. Sülh danışıqlarında irəliləyiş, yaxud irəliləyişin olmaması ilə bağlı hər açıqlama neft bazarında kəskin dalğalanmalara səbəb olur. "MST Marquee" analitiki Saul Kavonik "Reuters" agentliyinə deyib: "Hələ də sülh sazişi və Hörmüz boğazı ilə bağlı çoxsaylı risklər və qeyri-müəyyənliklər qalmasına baxmayaraq, tunelin sonunda artıq müəyyən işıq görünür. Bu, yaxın müddətdə neft qiymətlərinin bir qədər rahatlamasına səbəb olacaq". Analitiklər onu da qeyd edirlər ki, strateji əhəmiyyətli su yolunun yenidən açılması baş versə belə, neft axınının müharibədən əvvəlki səviyyəyə qayıtması və zədələnmiş neft-qaz obyektlərinin bərpası aylar çəkəcək.
Samirə SƏFƏROVA
