Erməni mediasının məlumatına görə, İranla bağlı yaranmış müharibə vəziyyəti səbəbindən TRIPP layihəsi çərçivəsində ABŞ şirkəti nümayəndələrinin Ermənistana planlaşdırılan səfəri təxirə salınıb. Bu səfərin məqsədi layihə üzrə ərazinin araşdırılması idi.
Bildirilir ki, Donald Trumpın İrana qarşı siyasəti Ermənistan və Azərbaycan arasında əldə olunmuş sülh prosesinə mənfi təsir göstərə bilər. Daha əvvəl ABŞ-ın təşəbbüsü ilə tərəflər arasında diplomatik irəliləyiş əldə edilmiş və münasibətlərin normallaşması istiqamətində real addımlar atılmışdı. Hətta tərəflər arasında əməkdaşlıq genişlənmiş, Azərbaycan Ermənistana yanacaq satmağa başlamış və tranzit imkanları açılmışdı.
Lakin hazırda ABŞ-ın diqqətinin əsasən İrana yönəlməsi regionda sülh prosesinin zəifləməsi riskini yaradır. Həm Ermənistan, həm də Azərbaycan rəsmiləri Vaşinqtonun diqqətinin yayındığını və bunun prosesə mənfi təsir edə biləcəyini düşünürlər.
TRIPP layihəsinə əsasən, Ermənistanın cənubunda, İran sərhədinə yaxın ərazidə nəqliyyat marşrutu yaradılması planlaşdırılır. Layihəyə görə, əraziyə nəzarət Ermənistan tərəfinə məxsus qalacaq, lakin yoxlamalar üçüncü ölkədən olan özəl şirkət tərəfindən həyata keçiriləcək. Bu marşrutun idarəsi üçün Ermənistan və ABŞ arasında birgə şirkət yaradılması nəzərdə tutulsa da, hələ müqavilə imzalanmayıb.
J.D.Vancein regiona səfəri zamanı ABŞ-ın layihəyə dəstəyi təsdiqlənsə də, hazırkı geosiyasi vəziyyət investisiya və təhlükəsizlik risklərini artırıb. ABŞ şirkətləri bu səbəbdən layihəyə maraqlarını yenidən qiymətləndirə bilərlər.
Bundan əlavə, qeyd olunur ki, layihə həyata keçirilərsə, bu, müəyyən mənada İrana da iqtisadi fayda verə bilər və Ermənistan üçün də əhəmiyyətli olacaq. Lakin ABŞ-ın marağının azalması ehtimalı layihənin gələcəyini qeyri-müəyyən edir.
Ümumilikdə vurğulanır ki, ABŞ-ın regiondakı aktiv rolu son aylarda mühüm irəliləyişlərə səbəb olmuşdu və bu rolun zəifləməsi sülh prosesi üçün ciddi sınaq yarada bilər.
ABŞ bu layihədən fəaliyyəti dayandırıla bilərmi? ABŞ-ın fəaliyyəti dayandırılarsa layihəni Azərbaycan və Ermənistan özü birgə reallaşdıra bilərmi?
ABŞ-ın bu layihədən tamamilə çıxması mümkündür, amma bu, adətən dərhal baş verən proses olmur. Daha real variant layihənin gecikməsi və ya müvəqqəti dondurulmasıdır. Əgər İran ətrafında vəziyyət gərgin olaraq qalarsa, ABŞ şirkətləri təhlükəsizlik və sanksiya risklərinə görə fəaliyyətlərini dayandıra və ya minimuma endirə bilər. Bu isə layihənin icrasını faktiki olaraq ləngidər.
ABŞ-ın iştirakı bu layihədə təkcə maliyyə ilə bağlı deyil, həm də neytral vasitəçi və etimad yaradan tərəf kimi önəmlidir. Armenia və Azerbaijan arasında hələ tam etimad formalaşmadığı üçün üçüncü tərəfin iştirakı prosesi daha sabit edir. ABŞ olmasa, tərəflər texniki olaraq layihəni birgə həyata keçirə bilərlər, amma bu, daha çox siyasi risk və qarşılıqlı şübhələr səbəbilə çətin olacaq.
Belə bir vəziyyətdə alternativ variantlar ortaya çıxa bilər. Məsələn, başqa beynəlxalq aktorların qoşulması və ya layihənin daha lokal səviyyədə icrası mümkündür. Lakin bu halda layihənin siyasi balansı dəyişə və əlavə risklər yarana bilər.
Belə layihədə alternativ aktorların qoşulması və ya ABŞ-ın kənarda qalması bir neçə konkret risk yaradır və bunlar əsasən siyasi, təhlükəsizlik və iqtisadi sahələrdə özünü göstərir.
Ən böyük risk siyasi balansın dəyişməsidir. Məsələn, əgər layihəyə Rusiya və ya başqa güc mərkəzləri daha aktiv qoşularsa, bu, Azerbaijan və Armenia arasında balansı poza bilər. Tərəflərdən biri özünü daha üstün və ya daha zəif hiss edərsə, bu, razılaşmaların icrasını çətinləşdirə bilər.
Təhlükəsizlik riski də artır. ABŞ kimi neytral və uzaq aktor olmadıqda, layihənin təhlükəsizliyini təmin edən tərəf daha çox regiondaxili oyunçu olur. Bu isə nəzarət, sərhəd yoxlamaları və tranzit məsələlərində mübahisələrin yenidən yaranmasına səbəb ola bilər. Xüsusilə İran sərhədinə yaxın ərazilərdə risklər daha həssasdır, çünki İran faktorunun təsiri arta bilər.
Etimad problemi dərinləşə bilər. ABŞ-ın iştirakı tərəflər arasında bir növ “zəmanət mexanizmi” rolunu oynayırdı. O olmadan hər iki tərəf qarşı tərəfin öhdəliklərə nə dərəcədə əməl edəcəyinə daha çox şübhə ilə yanaşa bilər. Bu da layihənin ya gecikməsinə, ya da ümumiyyətlə dayanmasına gətirib çıxara bilər.
İqtisadi risklər də əhəmiyyətlidir. Böyük beynəlxalq investorlar adətən sabitlik və zəmanət istəyir. ABŞ-ın iştirakı azaldıqda layihə daha riskli görünür və maliyyə tapmaq çətinləşir. Nəticədə layihə ya kiçildilə bilər, ya da planlaşdırılandan daha zəif formada həyata keçirilər.
Geosiyasi rəqabət riski də var. Müxtəlif güclər layihəyə qoşulmaq istədikdə, bu, əməkdaşlıqdan çox rəqabət mühitinə çevrilə bilər. Bu isə layihəni iqtisadi təşəbbüsdən daha çox siyasi alətə çevirə bilər.
Sonda isə belə bir risk var ki, layihə texniki baxımdan həyata keçirilsə belə, davamlı olmayacaq. Yəni tərəflər arasında gərginlik yenidən artarsa, marşrutun fəaliyyəti tez-tez pozula və ya dayandırıla bilər.
Yəni əsas risklər balansın pozulması, təhlükəsizlik zəmanətinin zəifləməsi, etimadsızlıq, maliyyə çətinlikləri və geosiyasi rəqabətin artması ilə bağlıdır.
Ümumilikdə, ABŞ fəaliyyətini dayandırarsa layihə tam dayanmaq məcburiyyətində deyil, amma onun reallaşması daha çətin, daha yavaş və daha qeyri-müəyyən olacaq.
Akif NƏSİRLİ
