Akif Nağı: "Nə ABŞ, nə İran hələ hədəflərinə çata bilməyib - müharibənin növbəti mərhələsi qaçılmaz görünür"
Pakistan, Misir və Türkiyənin ABŞ ilə İran arasında dialoqu bərpa etmək istiqamətində fəallaşması regionda artan gərginliyin qarşısını almağa yönəlmiş mühüm diplomatik təşəbbüs kimi qiymətləndirilə bilər. Atəşkəs müddətinin məhdud zaman çərçivəsi bu səylərə əlavə təzyiq yaradır və vasitəçiləri daha intensiv fəaliyyət göstərməyə vadar edir. Bu kontekstdə İslamabadın birbaşa əlaqələr qurması və prosesin Şahbaz Şərif tərəfindən koordinasiya olunması təşəbbüsün ciddi siyasi dəstəyə malik olduğunu göstərir.
Vasitəçi ölkələrin seçimi də təsadüfi deyil. Türkiyə uzun illərdir həm Qərb strukturları, həm də region ölkələri ilə paralel münasibətlər qurmaq qabiliyyətinə malikdir və bu, onu çevik diplomatik aktor kimi təsdiqləyir. Misir isə xüsusilə Yaxın Şərqdə münaqişələrin tənzimlənməsi sahəsində topladığı təcrübə ilə tanınır. Pakistan isə müsəlman dünyasında nüfuzlu aktor kimi çıxış edərək İranla əlaqələrdə müəyyən kommunikasiya kanalları yarada bilir. Bu üç ölkənin paralel şəkildə fəaliyyət göstərməsi vasitəçilik imkanlarını genişləndirir.
Bununla yanaşı, əsas problem ABŞ ilə İran arasında uzun illər formalaşmış dərin etimadsızlıqdır. Bu münasibətlər təkcə siyasi bəyanatlar səviyyəsində deyil, həm də təhlükəsizlik, regional təsir dairəsi və nüvə proqramı kimi fundamental məsələlər üzərində qurulub. Bu səbəbdən qısa zaman ərzində, xüsusilə konkret tarix çərçivəsində ciddi nəticə əldə etmək real baxımdan çətin görünür.
Eyni zamanda, diplomatik proseslərdə “ehtiyatlı optimizm” anlayışı tez-tez müşahidə olunur. Tərəflər rəsmi olaraq sərt mövqe nümayiş etdirsələr də, arxa kanallar vasitəsilə dialoq imkanlarını açıq saxlayırlar. Bu baxımdan ikinci raund danışıqların təşkili belə, tam razılaşma olmasa belə, gərginliyin idarə olunması baxımından əhəmiyyətli addım sayıla bilər.
Nəticə etibarilə, təşəbbüsün baş tutma ehtimalı tam istisna olunmur və müəyyən diplomatik nəticələr verə bilər. Lakin onun uzunmüddətli və dayanıqlı nəticəyə çevrilməsi yalnız vasitəçilərin fəallığından deyil, birbaşa tərəflərin siyasi iradəsindən və qarşılıqlı güzəştə hazır olmasından asılıdır. Mövcud reallıq isə göstərir ki, bu proses uzunmüddətli və mərhələli yanaşma tələb edir.
Politoloq Akif Nağı məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirdi ki, Nikollo Makiavellinin bir deyimi var: müharibəni istənilən vaxt başlaya bilərsən, amma müharibəni bitirməyi bacarmalısan. Bu, ona işarədir ki, müharibəni bitirmək çətin məsələdir. Çünki müharibə başladıqdan sonra nəticəni artıq tək bir tərəf yox, çoxlu faktorlar müəyyən edir: düşmən, müttəfiqlər, iqtisadiyyat, itkilər, ictimai dəstək və s.
Ekspertin sözlərinə görə, İranla ABŞ arasında yalnız atəşkəs elan edilib, hələ müharibə bitməyib: "Aprelin 21-dən sonra yenidən daha uzunmüddətli atəşkəs razılaşması baş tutarsa, bu, vasitəçilərin və ümumiyyətlə diplomatiyanın uğuru olacaq.
Müharibənin başlanmasında Amerikanın məqsədi özünün hökmran olduğu təkqütblü dünya qurmaqdır. Bu yolda onun itkiləri də var: Avropadakı müttəfiqlərini narazı salır. Məsələn, Macarıstanda ABŞ-ın dəstəklədiyi Viktor Orban hakimiyyətdən getdi. Amma ümumilikdə Avropa Orbana qarşı idi. Yeni rəhbərin hansı siyasi yönə malik olacağı sual doğurur. Amerika üçün əsas odur ki, dəstəklədiyi lideri itirdi.
Eyni zamanda Körfəz ölkələri Amerikadan narazıdır, çünki İranın zərbələri onları sarsıtdı. Onlar ölkələrindəki ABŞ bazalarına təhlükəsizlik zəmanəti kimi baxırdılar, amma bunun belə olmadığını gördülər.
Bütün bunlara baxmayaraq, Tramp hədəfə doğru irəliləyir - İranı zəiflətməyə çalışır. Bununla yanaşı, İranın sərvətlərinə nəzarət etmək istəyir. İranın isə məqsədi İslam dünyasında liderliyini təsdiqləməkdir. Digər tərəfdən, güc mərkəzi kimi İsrailin onunla hesablaşılmasını istəyir, bununla yanaşı iqtisadi maraqları da var. İranın Hörmüz boğazından gəlir əldə etmək planı 10-15 il əvvəl mövcud idi. Hörmüz boğazı coğrafi olaraq Omanla İran arasında yerləşən strateji su hövzəsidir. Bu cür su hövzələrində neytral zonalar adətən 22,2 və ya 44,4 km-dən sonra başlayır. Hörmüz boğazının ən dar yeri isə cəmi 40 km-dir. Deməli, bu boğazda neytral sular yoxdur, amma ərazi suları statusu da tam tətbiq edilə bilmir.
Bu səbəbdən boğaz hər iki tərəfdən dünya gəmiçilik naviqasiyasına açıqdır. İran isə bu ərazidən keçən neft tankerlərindən hər barel üçün bir dollar rüsum almaq fikrindədir. Bu, ona ildə 6-7 milyard dollar əlavə gəlir əldə etməyə imkan verə bilər.
İran bu planı illər əvvəl qurmağa başlasa da, onu reallaşdırmağa cəsarət etmirdi. Ötən ilki 12 günlük müharibədə də İran Hörmüz boğazını bağlayacağı ilə bağlı bəyanatlar versə də, buna getmədi. Lakin indi bu planın daha real olduğu görünür və ondan geri çəkilmək çətinləşib. İran bu rüsumu heç kimlə bölüşmək istəmir, gələcəkdə yalnız Omanla razılaşmaya gedə bilər. Bununla isə ABŞ razı deyil, həmçinin bu, digər dövlətlərin maraqlarına da ziddir".
"İsrailin marağı isə İran təhlükəsini aradan qaldırmaq və hələlik Livan ərazisi hesabına ərazisini genişləndirməkdir. Gələcəkdə İsrailin başqa ərazi iddiaları da ola bilər.
Nə ABŞ, nə də İran hələ hədəflərinə çata bilməyib. Ona görə də müharibənin növbəti mərhələsi qaçılmaz ola bilər.
Vasitəçilərin təşəbbüsünə gəldikdə isə, bu, alqışlanası humanitar missiyadır, çünki bu müharibədən bütün dünya əziyyət çəkir. Bu dövlətlərin təşəbbüsü ilə yaxın günlərdə danışıqların növbəti raundu baş tuta bilər. Nəticədə atəşkəs rejiminin daha uzunmüddətli uzadılması mümkündür. Bu müddət ərzində tərəflərin mövqelərinin uzlaşdırılmasına çalışılacaq. Amma müharibə təhlükəsi hələ də gündəmdədir",- deyə Akif Nağı vurğuladı.
Dəniz NƏSİRLİ
