1939-cu ildən etibarən Hitler Almaniyası Avropa üzərində təhlükə yaratmışdı. Polşanın işğalından sonra Danimarka, Norveç, Hollandiya kimi ölkələr nasistlərin nəzarətinə keçmişdi. Adalarda yerləşən Birləşmiş Krallıq üçün də təhlükə yaranmışdı. Əmək partiyası iqtidarı Hitlerlə danışıqlı bir siyasətin tərəfdarı olmuşdu. 1940-cı ilin mayında İngiltərədə siyasi böhran bu səbəbdən baş vermişdi.
İngilis rejissoru Co Raytın 2017-ci ildə ekranlaşdırdığı “Ən qaranlıq saat” filmi bu mövzuya həsr olunub. Filmdə hadisələr 1940-cı ilin mayında siyasi xronologiyaya uyğun şəkildə cərəyan edir. Xərçəng xəstəliyindən əziyyət çəkən baş nazir Nevil Çemberlen (Ronald Pikap) ölkəni düşmüş olduğu gərgin durumdan çıxara bilmir. Parlament iclasında söhbət zamanı Uiston Çörçill (Qeri Oldman) xatırlanır. Məhz bununla mühafizəkarların ölkəni düşmüş olduğu ağır vəziyyətdən çıxaracaqlarının mesajı verilir. Biz bu səhnələrdə ingilis parlamentizminin ölkə həyatındakı mühüm rolunu görürük.
Geliboludakı türklərə məğlub olmasına və buna görə qınanmasına baxmayaraq, Uiston Çörçill yenə də öz dövləti üçün gərəkli olur. Kral altıncı Corc da (Ben Mendelson) onu bəyənmir, qorxulu insan kimi xarakterizə edir. Biz V.Çörçilli ilk dəqiqlərdə düzənsiz həyat tərzi olan, qaba şəxs kimi görürük. Onun dövlətinə nə üçün lazımlı olduğunu aydınlaşdıra bilmirik. 1941-45 ci illərdə U.Çörçillin katibəsi olan Elizabet Layton (Lili Ceyms) onun çıxışlarını makinada yazmalı olur. Buraxdığı hərf səhvlərinə görə V.Çörçill onu qovsa da, o, saraydan vacib teleqraf gətirir. Bununla da yeni baş nazirin E.Laytonla münasibəti düzəlmiş olur. U.Çörçill siyasi baxımdan bəyənilməsə də, ona güc verən həyat yoldaşı Klementin Çörçill (Kristin Skott) olur. Onu işə yola salarkən Klementinin “özün ol” deməsi həyat yoldaşına özgüvənin aşılması kimi görünür.
Tarixdə Fransayla müharibə edən İngiltərə dövlətinin başçısı U.Çörçill bu ölkənin də gələcəyindən narahat olur. Hitlerin yaratdığı təhlükə ucbatından o, ümümavropa düşüncəsinin müdafiəçisi kimi görünür. Fransızcası zəif olsa da, baş nazir Fransaya kömək edir.
Kralla görüşə gedən vaxt U.Çörçillin ictimai nəqliyyatdan həyatı boyu istifadə etmədiyini xatırlayarkən məyus olur. Yalnız metrodan bir dəfə ümümi tətil zamanı istifadə etdiyini xatırlayır. Bu arzu filmdən sonradan mühüm xətt kimi işlənir.
Gərgin prosesin gedişində U.Çörçill radio ilə xalqa müraciət etməli olur. Bu çıxışda olan əsas məğz Avropa xalqlarının diktator Hitlerə qarşı birləşdiyinin mesajını çatdırmaqdan ibarət olur. Bununla ümümavropa ailəsi modelinin azadlıq dəyərləri təməlində qurulduğu mesajı tamaşaçılara çatdırılır.
Kral altıncı Corc baş nazir U.Çörçillə telefon söhhbəti zamanı cəmiyyəti yönləndirmək çağırışı edir. Bununla istənilən ölkədə müharibə zamanı insanların müxtəlif qeyri-dəqiq məlumatlar içində olmasının təhlükəliliyi diqqətə çatdırılır. Biz burada İngiltərə kralının ölkəni öz nüfuzundan istifadə edərək necə idarə etdiyini görürük. Kralın əslində bir rəmz yox , həm də idarəedici şəxs olduğu diqqətə çatdırılır.
U.Çörçillin təslimçi mövqedə dayanan müxalifləri Almaniya faktorunu həddən artıq şişirdirlər. Britaniyanın ABŞ-da səfiri olan Vinsound Edvard Xalifax (Stepan Dileyn) İtaliyanın vasitəsi ilə Almaniya ilə sülh danışıqlarına getməyin tərəfdarı olur. Lakin V.Çörçill özünün prinspial mövqeyini bir daha ortaya qoyur. Müxaliflərin təmsilçisi olan E.Halifax Dunkirkdəki dəniz əməliyyatının da əleyhinə olur. Lakin U.Çörçill fikirlərini biz “dənizçi millətik” arqumentilə möhkəmləndirir. Onun fikrincə, Almaniyanın niyyəti bütün Avropa dövlətlərinin müstəqilliyinə son qoymaqdır. Onun üçün döyüşməyin vacibləyindən bəhs edir. Mübahisə zamanı gərginliyi U.Çörçillin siqarının tüstüsü ifadə edir.
Yaxınlaşan hücum təhlükəsi qarşısında kral altıncı Corca 1939-cu ildə səyahət etdiyi Kanadaya getmək təklif olunur. O, baş nazirlə məsləhətləşir. U.Çörçill isə baş nazirlərin və müvəqqəti kralların qalıcı olduğunu deməklə bu fikri dəstəkıyir. Kralla arasında proplem olan baş nazir Lord Halifaksa görə yenə də mübahisə etməli olur. Gelibolu məğlubiyyətindən sonra ona güvənilmədiyini yenə də yadına salır.
Hakimiyyətdən gedən qüvvələr Nevil Çemberlen və onun dəstəkçisi olan Edvard Vinsent Halifa öz mübarizələrindən qalmırlar. Onların əsas ümid yeri isə kral altıncı Corc olur. Biz yenə də kralın önəmini görmüş oluruq.
Elizabet Laytonla V.Çörçillin münasibətləri ilə ziqzaqlı olur. Yenə də adəti üzrə mətni yazarkən Elizabeti öz dövlətinin əsgərlərinin Dunkirkdəki taleyi düşündürür. Bunu görən V.Çörçill onu əvvəl girməsi qadağan olan Xəritə otağına aparır.
V.Çörçillə həmişə şübhə ilə baxan kral altıncı Corc ən gərgin anda onun evinə gəlir. Kral baş nazirə “sizin bu vəzifəyə təyin olunmanız daha çox Adolf Hitleri qorxudub” deməklə onun Birləşmiş Krallıq üçün strateji şəxs olduğunu açıq deyir. Əvvəlcə təslimçi mövqeyə üstünlük verən kral xalqla məsləhətləşməyin vacib olduğunu deyir. Filmdəki sosial xətt demokratiya insan rəyinin önəminin mesajı ilə davam edir. U.Çörçill də çoxdankı arzusuna qovuşmuş olur. O, məhz metrodan istifadə etməklə xalq rəyini öyrənmiş olur. Lakin bu arzunun reallaşmasında kralın da rolu olur. Onun insanlarla məsləhətləşin çağırışı U.Çörçill üçün hərəkətverici rol oynayır. Əvvəlcə metrodakı insanlar ondan qorxurlar. Bu, U.Çörçillə olan kompleksli yanaşmanın əlaməti kimi görünür. Lakin daha sonra baş nazir sıravi insanlarla münasibət qura bilir. Onlardan dövlətlərinin ancaq müharibə yolu ilə Almaniyaya qalib gələ biləcəklərinin cavabını alır. Məhz bu epizod bundan öncəki bütün təslimçi mövqeyə vurulan zərbə kimi görünür.
Gərgin mübarizələrdən sonra V.Çörçill öz qəti mövqeyini siyasilərə qəbul elətdirə bilir. Metrodakı xalq sorğusu onun xüsusilə köməyinə çatır. O yenə də çıxışı zamanı Birləşmiş Krallığın ada dövləti olmasını xüsusi fəaxarətlə qeyd edir. Onun “bizim binaları alman xaçı bəzəməsin” çağırışı isə müharibə vaxtı vətənpərvər nitqlərin necə əhəmiyyətli rol oynamasını əks etdirir.
“Ən qaranlıq saat” filmi İngiltərə dövlətinin üstünlüklərini təbliğ edən filmdir desək, yanılmarıq. Tarixən özü də işğalçılıq siyasəti aparan İngiltərənin özünü azadlıq tərəfdarı kimi göstərməsi daha çox təbliğata əsaslanır. Lakin bu təbliğatın əsasında İngiltərəyə məxsus parlamentarizimin, fikir azadlığının mövcudluğu reallığı da dayanır. Baş rol U.Çörçill roluna görə aktyor Qeri Oldman bir neçə nominasiyada ən yaxşı aktyor mükafatını əldə edib.
Ceyhun MİRZƏLİ
