Azərbaycan əraziləri Ermənistanın işğalçı hərbi birləşmələrinin tapdağı altında olduğu dövrdə ermənilər tərəfindən toponimlərin kütləvi saxtalaşdırılması cinayətləri həyata keçirilib. Onlar toponimlərimizi erməniləşdiriblər.
Ermənilər Xankəndi, Şuşa, Kəlbəcər, Laçın və sair şəhərlərimiz də daxil olmaqla 400-dən çox yer-yurd adını saxtalaşdırıblar, bir sözlə, toponimlərimizi dəyişdiriblər. Məlum olduğu kimi, artıq AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda baş elmi işçi, filologiya elmləri doktoru, professor Qara Məşədiyevin rəhbərliyilə Toponomika sektoru yaradılıb.
Bundan başqa, AMEA-nın müvafiq institutlarında bu istiqamətdə geniş işlər görülür. Belə ki, qədim xəritələrimizdə və digər mənbələrdə olan tarixi adlarımızın siyahısı hazırlanır. İndi həmin tarixi adlarımızın və onların düzgün yazılışının müəyyən edilməsi istiqamətində işlər aparılır.
“Bizim əsas hədəfimiz ermənilərin saxtalaşdırdığı toponimlərimizi, abidələrimizi bərpa etmək, onların öz tarixi simasını özünə qaytarmaq və…”
AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun emənişünaslıq şöbəsinini müdiri, professor Qasım Hacıyev bizimlə söhbətində bildirdi ki, ermənilər nəinki abidələrimizi dağıdır, onlar hətta toponimlərimizi də dəyişdirib, özününküləşdirirlər.
İşğaldan azad edilən ərazilərdə erməniləşdirilən Azərbaycan toponimlərinin müəyyən edilməsi və onlara Azərbaycan adlarının qaytarılması üçün hazırlıq işlərinə başlandığını deyən Q.Hacıyevin sözlərinə görə, artıq Dilçilik, Tarix, Coğrafiya institutları bu istiqamətdə işlər aparırlar. “Bu olduqca vacib bir işdir. Ermənilər həm Qərbi Azərbaycanda, həm də Qarabağda və ətraf rayonlarda olan toponimləri kütləvi şəkildə saxtalaşdırıblar, bunları xəritələrə, kitablara salıblar. Erməniləşdirdikləri Azərbaycan toponimləri ilə bağlı qondarma ensiklopediyalar çap ediblər, bu saxta materialları müxtəlif dillərdə yayıblar. Biz butün bunlarla bağlı tədbir görməliyik. Bu torpaqlar işğalda olduğu üçün əvvəllər əlimiz oralara çatmırdı, amma bu gün ərazilərimiz işğaldan azad edilib və bu da bizə imkan verir ki, düşmənin kütləvi olaraq saxtalaşdırıb erməniləşdirdiyi Azərbaycan-türk toponimlərinin tarixi adlarını yenidən bərpa edək. Biz bunu indi etməsək, sonra gec olacaq. Çünki ermənilər heç cür bizim öz torpaqlarımızı işğaldan azad etməyimizlə barışmır, erməni alimləri indən sonra çalışacaqlar ki, öz uydurma kitablarını, xəritələrini, saxtalaşdırdıqları toponimləri beynəlxalq elmi tədbirlərdə reklam etsinlər. Ermənilər beynəlxalq aləmdə bu saxtakarlıqlarını davam etdirəcəklər. Ona görə də biz onlara beynəlxalq elmi ictimaiyyət qarşısında layiqli cavab vermək üçün bu adları bərpa edəcəyik. Bütün tarixi adların, toponimlərin bütün siyahısı çıxarılmalıdır, qədim xəritələrdə onların adı necə qeyd edilib, bunlar hamısı müəyyənləşdirilməlidir. Bunlar hazır olduqdan sonra isə onlar xəritələrdə yerləşdiriləcək. Bu çox vacib məsələdir. Digər tərəfdən, bu işə başdansovdu yanaşmaq olmaz, bütün tarixi mənbələri, xəritələri ciddi saf-çürük etmək, araşdırmaq lazımdır. Hesab edirəm ki, ya yeni komissiya yaradılmaqla, ya da toponomika komissiyasının fəaliyyətini gücləndirməklə, tərkibini genişləndirməklə toponimlərimizi qədim xəritələr, mənbələr əsasında yenidən milliləşdirməli, adlarını özünə qaytarmalıyıq. Elə yer adları var, onların dəqiqləşdirilməsinə ehtiyac var. Ermənilərin saxtalaşdırdıqları bütün toponimlərimizin qədim xəritələrdə əks olunan adlarının özünə qaytarılması istiqamətində artıq işlərə başlanmaqdadır, müzakirələr gedir. Bütün etməniləşdirilən adlar dəyişdiriləcək, çünki onların heç birinin tarixi əsası yoxdur, işğal dövründə saxtakarlıqla dəyişdirilən adlardır. Biz Bakının mərkəzində erməni Qriqoryan kilsəsinin özünü də, içinin kitablarını da qoruyuruq. Amma onlar bizim nəyimiz varsa, onları dağıdıblar, saxtalaşdıra bildiklərini isə öz adlarına çıxıblar”.
Q.Hacıyev vurğuladı ki, ermənilər tarixi abidələrimizi, toponimlərimizi özününküləşdirərək onları kitab, xəritə şəklində yayıblar, biz isə hazırda o saxta kitab və xəritələrin ifşa edilməsi yönündə yeni mübarizə mərhələsi açmışıq: “Bizim əsas hədəfimiz ermənilərin saxtalaşdırdığı toponimlərimizi, abidələrimizi bərpa etmək, onların öz tarixi simasını özünə qaytarmaq və erməni saxtakarlığını, cinayətlərini beynəlxalq elmi ictimaiyyət qarşısında ifşa etməkdir. Biz sübut edəcəyik ki, ermənilərin indiyə qədər yazdığı saxta kitablar da, çap etdiyi qondarma xəritələr də beynəlxalq ictimaiyyəti aldatmağa xidmət edib. Zaman-zaman bu məsələləri qabartmışıq, indi fəaliyyətimizi daha açıq və geniş müstəvidə davam etdirməliyik”.
Qeyd edək ki, yeni yer adlarının müəyyən edilməsi zamanı həm tarixi toponimlər, həm də Azərbaycan Ordusunun Vətən müharibəsində etdiyi qəhrəmanlıqlarla, yeni tarixin nişanələri ilə bağlı yer adlarının qoyulması təklif edilir.
İradə SARIYEVA
