Dünya iqtisadiyyatında qeyri-müəyyən vəziyyətin hökm sürdüyü bir vaxtda maliyyə bazarlarında proseslərin hansı istiqamətdə cərəyan edəcəyi xüsusi maraq doğurur. Özü də o fonda ki, cari il ərzində ABŞ öz valyutasını ucuzlaşdırmağı düşünür. Düzdür, ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sistemi son iclasında uçot dərəcəsini sabit saxlayıb. Qurum uçot dərəcəsini 1,5-1,75% səviyyəsində saxlayıb.
Amma ABŞ prezidenti Donald Tramp, əvvəlki kimi, Federal Ehtiyat Sisteminin uçot dərəcəsini azaltmasını istəyir. Tramp Avropa ölkələri ilə rəqabətə davamlılığı artırmaq üçün faizin endirilməsini zəruri sayır. Xatırladaq ki, ötən il Federal Ehtiyat Sistemi uçot dərəcəsini 3 dəfə endirib. Cari il ərzində qurumun, ən azından, iki dəfə də uçot dərəcəsini endirməsi gözlənir. Bunun nəticəsində dolların digər valyutalar, o cümlədən manat qarşısında məzənnə itkisinə məruz qalması qaçılmaz sayılır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycanda son dövrlərdə dollara tələbin kəskin şəkildə azalması müşahidə olunur. Belə ki, Dövlət Neft Fondu tərəfindən 2020-ci ilin yanvar ayı ərzində 300,2 milyon dollar məbləğində vəsait satılıb. Neft Fondu tərəfindən 2019-cu ilin dekabr ayı ərzində isə 886,35 milyon dollar məbləğində vəsait satılıb. Beləliklə, yanvar ayında dekabr ayı ilə müqayisədə valyuta satışı 3 dəfəyə yaxın azalıb. Qeyd edək ki, Neft Fondu tərəfindən 2019-cu ilin yanvar ayı ərzində isə 634,9 milyon dollar satılıb. İndi maraq doğuran məsələ dollara tələbin nədən belə kəskin şəkildə azalmasıdır.
Ekspertlər hesab edir ki, son dövrlər dollara tələbin aşağı düşməsi ilk növbədə idxalın azalması və qlobal bazarlarda baş verən hadisələrlə əlaqəlidir. Məhz bu səbəbdən Dövlət Neft Fondunun valyuta satışı ilə bağlı dekabr və yanvarda keçirilən hərracları arasında ciddi fərq var. Dollara tələbin azalmasının digər səbəbi yanvar ayında Çində koronavirus epidemiyasının yayılması ilə də əlaqələndirilir. Çünki Azərbaycanda idxalın müəyyən hissəsi Çinin payına düşür. Hazırda Çindən karqo və sərnişin təyyarələrinin ölkəyə uçuşları dayandırılıb. Bu fonda epidemiya idxalda tələbin azalmasına ciddi təsir göstərib. Digər tərəfdən, Azərbaycan idxal etdiyi bəzi məhsulları yerli istehsalla əvəzləyib. Bu da dollara tələbi azaldır. Söhbət burada ilk növbədə qida sektorundan gedir. Azərbaycan qida üzrə idxalı əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Bu da dollara tələbi aşağı salır. Dollara tələbin azalması isə manatın məzənnəsinə bahalaşma təzyiqi yaradır. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin professoru Elşad Məmmədov dollara tələbin azalması ilə bağlı qeyd edir ki, bunun iki səbəbi ola bilər: "Birinci səbəb odur ki, ölkədə sərt pul-kredit siyasəti davam etdirilir və pul kütləsi, yəni manat kütləsi azdır. Manat kütləsinin az olması da dollara tələbatı azaldır. İkinci səbəb budur ki, pul kütləsi düzgün idarə olunduğu halda real sektorda investisiyalar artırsa, ölkədən valyuta, kapital qaçışı azalır və idxala olan tələbat da azalır. Burada daha çox birinci səbəb göstərilə bilər, yəni pul kütləsinin yenə də sıxılması. Valyutaya tələbatın azalması yaxşı haldır, amma ikinci səbəbdən olsa idi, daha məqbul olardı. Çünki pul kütləsinin sıxılması vasitəsilə dollara tələbatın azalması dolların bahalaşmamasını şərtləndirsə də, iqtisadiyyatın dayanıqlı inkişafı mümkün deyil. Pul kütləsinin sıxılması bütövlükdə işgüzar fəallığın, investisiyaların azalmasına səbəb olur. Bu da yolverilməzdir".
Onun fikrincə, valyuta satışının azalması tam müsbət hal kimi dəyərləndirilə bilməz: "Bu, o vaxt tam müsbət hal olardı ki, iqtisadiyyatda investisiyalar artsın, pul kütləsi artsın, kreditləşmə yumşaq şərtlərlə çoxalsın. Bu halda dollara tələbat artmasa və yaxud azalsa, bunu müsbət hesab etmək olar. Dollara tələbatın azalması şərtilə investisiyaların artımına nail olunsa, onda bu, tam müsbət hal olar". Hələlik isə hesab edilir ki, qarşıdakı dövr ərzində dollara tələbin azalması davam edəcək. Burada rol oynayan məqamlardan biri həm də odur ki, Mərkəzi Bankın depozit hərracları manat bazasını qısamüddətli olsa da azaldır və bu da dövriyyədə pul kütləsinin həcminə təsir göstərir. Eləcə də banklardan vəsaitlərin nağdlaşdırılmasına tətbiq edilən limitlər nağd pul həcmini azaldır. Yəni, hətta büdcədən hesablara ayrılan və eləcə də özəl şirkətlərin özlərinin gəlirlərinin nağdlaşdırma ilə bağlı qadağaların tətbiq edilməsi manat kütləsinin həcmini aşağı salır. Nəticədə, dollara tələb yaradacaq və valyuta bazarında məzənnəni optimallaşdıracaq vəsaitlər bank hesablarında qalır və onlar bazara daxil olmur. Bu da dollar tələbini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salır. Ekspertlər vurğulayır ki, növbəti dövrdə milli valyutanın məzənnəsinin necə dəyişməsi birbaşa manat bazasının həcmindən asılı olacaq. Əgər manat bazasının məhdudlaşdırılması prosesi davam edərsə, o zaman dollara tələb aşağı olaraq qalacaq. Dollara tələbi sadəcə dövriyyədə manat kütləsinin artması yüksəldə bilər. Amma bu yüksəlmə ekspertlərin fikrincə yenə çox yüksək olmayacaq. Xüsusən də daxili istehsalın artması, qeyri-neft sektoru üzrə ixracın yüksəlməsi dollara tələbi azaltmaqda davam edir.
Ramil QULİYEV
