İstehlak kreditlərinin sürətli artımı hökumət səviyyəsində artıq ciddi narahatlıq mənbəyi kimi qarşılanır. Araşdırmalar göstərir ki, bankların kredit portfelinin artıq yarısını yenə istehlak kreditləri təşkil edir. Real sektora yönəldilən kreditlərin həcmi isə azdır. Elə bu səbəbdən ölkədə istehlak kreditlərinin verilməsinin məhdudlaşdırılması nəzərdə tutulur. Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov da keçirdiyi son mətbuat konfransında bu məsələyə toxunub.
Mərkəzi Bankın sədri son vaxtlarda istehlak kreditlərinin artması məsələsinə də toxunaraq deyib ki, bunun qarşısı alınacaq. Elman Rüstəmov biznes kreditlərinə çıxışın asanlaşdırılması istiqamətində görülən işlərə də toxunaraq xatırladıb ki, bir müddət əvvəl sahibkarlarla görüş keçirilib. Bankların nümayəndələri ilə birgə biznes kreditlərinə çıxışa mane olan səbəblər müzakirə edilib. Bu fonda real sektora verilən kreditlərin artırılması, istehlak kreditlərinin isə məhdudlaşdırılması nəzərdə tutulur. Ekspertlər də bunu vacib sayır. Hətta fikirlər səslənir ki, artıq "İstehlak kreditləri haqqında" qanun layihəsinin hazırlanmasına ehtiyac var. Burada da elə qaydalar olmalıdır ki, verilən kreditlər istehlaka deyil, daha çox istehsala yönəldilsin. Çünki real vəziyyətdə iqtisadi canlanma olan kimi banklar dərhal istehlak sektoruna yönəlir. Bu, iqtisadiyyat üçün normal hal sayılmır. Xüsusilə də Azərbaycan kimi inkişaf etməkdə olan ölkə üçün istehlakı yox, istehsalı kreditləşdirmək vacib sayılır və hökumətin də əsas istəyi məhz budur. Bu səbəbdən hesab olunur ki, qeyd olunan xüsusda ayrıca qanun olmalı və istehlaka yönəldilən kreditlər məhdudlaşdırılmalıdır. Kreditlər əsas etibarı ilə real, istehsal sektoruna yönəlməlidir.
Faktdır ki, fiziki şəxslərin problemli kreditlərinin həllinə dövlət dəstəyi veriləndən sonra bank sistemi bir qədər sabitlik əldə edib. Amma fiziki şəxslərin kreditləri ilə bağlı fərmandan sonra yenidən ölkədə istehlak krfeditləşməsinin həcmində kəskin artım müşahidə olunmaqdadır. İstehlak kreditləşməsinin yüksək olması problemli kreditləri artıran səbəblərdən biridir. Belə vəziyyət bankların özü üşün də təhdid yaradır. Bu fonda ekspertlər bildirir ki, bank sisteminin böhrandan tam qurtulması üçün onlar iqtisadiyyatın real sektoruna daha çox vəsait ayırmalıdır. Real sektorun aktivləşməsi başlanan kimi bank sistemində də canlanma sürətlənəcək. Indilikdə isə ekspertlər bildirir ki, bankların yenidən istehlak kreditlərinə maraq göstərməsi ciddi təhdidlər yaradır. İlk növbədə ona görə ki, bu, real sektorun kreditlərə olan tələbinin ödənilməsinə imkan vermir. Digər tərəfdən, istehlak kreditləri problemli kreditlərin artımının əsas mənbəyi sayılır. Ona görə də istehlak kreditlərinin həcminin artması risqlidir. Bu zaman banklar həm də xarici şoklara reaksiya verə bilmir, əhalinin gəlirlərinin strukturunda dəyişiklik baş verdiyi halda problemli kreditlərin həcminin artması müşahidə olunur.
Məsələnin təhdid yaradan tətrəflərindən biri də budur ki, bankların faiz siyasəti də həm istehlak kreditlərini artırır, həm də əhalinin əmanətlərini banklardan uzaq salır. Araşdırmalar da göstərir ki, hazırda kommersiya banklarının əmanət portfeli ilə kredit portfeli arasında faizlər baxımından yenə kəskin fərq var. Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, bankların vətəndaşlardan cəlb etdiyi əmanətlər ümumi kredit qoyuluşlarının 65 faizini təşkil edir. Bu isə o anlama gəlir ki, bankların təklif etdiyi hər 100 manatdan 65 manatı vətəndaşdan cəlb edilən vəsaitlərdir. Amma buna rəğmən, kredit faizləri ilə depozit faizləri arasında kəskin fərq var. Orta hesabla banklar manatla depozitlərə 7 faiz, xarici valyutada olan depozitlərə hətta 1 faizdən az dividend təklif edirlər. Halbuki, kreditlər üzrə faiz dərəcələri tamamilə fərqlidir. Milli valyutada kreditlər üzrə faiz dərəcələri 25-30 faizədək yüksəlir. Xarici valyutada kredit faizləri 15 faiz ətrafında dəyişir. Belə şəraitdə, ekspertlərin fikrincə, əmanət faizləri ilə kredit faizləri arasındakı nisbətin yol verilən həddə qorunub saxlanmasına ehtiyac var. Çünki yuxarıda qeyd olunduğu kimi, əmanətlər bankların cəlb etdiyi vəsaitlərin içərisində xüsusi paya malikdir. Hesab olunur ki, bu şəraitdə banklar kredit faizlərini azaldıb, əmanət faizlərini artırsalar, vətəndaşların əlində olan vəsait, ilk növbədə də manat vəsaiti banklara və beləliklə iqtisadiyyata cəlb oluna bilər. Amma indiki vəziyyət bankların yenə də daha çox gəlir əldə etməyə çalışmasıdır. Yəni qısa müddətə daha çox gəlir əldə etmək prinsipi banklar üçün prioritet olaraq qalmaqda davam edir. Bu özünü kredit strukturunda da göstərir. Belə ki, yuxarıda vurğulandığı kimi, bankların təklif etdiyi kreditlərin yarısı istehlak kreditləridir. Özü də bu rəqəm artmaqda davam edir. Belə vəziyyət potensial əmanətçiləri də bank sektorundan uzaqlaşdırır. Bu isə iqtisadiyyata hansısa ciddi fayda vermir. Nəticə etibarı ilə də iqtisadiyyata dəstək azalır. Bu baxımdan banklarda əmanətlərin həcminin artması çox əhəmiyyətlidir. Amma bunun üçün bankların faiz siyasətinə də düzəlişlər olunmalıdır. Eyni zamanda real sektor üçün kredit faizləri aşağı salınmalıdır.
Ramil QULİYEV
