Uçot dərəcəsi (yenidən maliyyələşmə dərəcəsi) – Mərkəzi Bankın (MB) ölkənin digər banklarını pul kütləsi ilə təmin etməsidir. Sadə dillə desək, Mərkəzi Bank kommersiya bankları və digər maliyyə təşkilatlarına kredit verir, onlar isə öz növbəsində həm adi vətəndaşları (fiziki şəxslər), həm də müxtəlif şirkət və təşkilatları (hüquqi şəxslər) kreditlə təmin edir.
Tutaq ki, kommersiya bankı Mərkəzi Bankdan 1 milyon dollar götürə bilər. 1 ildən sonra isə o Mərkəzi Banka ondan əldə etdiyi ümumi məbləği və + həmin dövr ərzində toplanmış yenidən maliyyələşmə dərəcəsini (uçot dərəcəsini) geri qaytarmalıdır.
Uçot dərəcəsi ölkədəki cari iqtisadi vəziyyət və inflyasiya səviyyəsi nəzərə alınaraq təyin edilir. Əgər inflyasiya səviyyəsi yüksəlirsə, MB uçot dərəcəsini yüksəldir və əksinə, inflyasiya səviyyəsi endikcə, uçot dərəcəsi də endirilir. Uçot dərəcəsi aşağı olduqda kreditlər əlçatan xarakter alır. Kreditlər üzrə faiz dərəcələri enir və insanlar kredit əldə etməyə həvəs göstərir.
Ancaq gəlin görək ötən illər ərzində Azərbaycanda MB tərəfindən uçot dərəcəsinin aşağı salınması kredit faizlərinin aşağı düşməsinə təsir göstəribmi? Məlumat üçün qeyd edək ki, Azərbaycanda uçot dərəcəsinin ən yüksək həddi 15%-ə bərabər olub və bu barədə müvafiq qərarı MB 2008-ci ilin iyun ayında qəbul edib. Uçot dərəcəsinin ən aşağı həddi isə 2009-cu ilin may ayında qəbul edilən qərarla 2% olub. 2015-ci ildə məlum devalvasiyadan sonra uçot dərəcəsi dəyişməyə başladı. Təxminən son 6 ildə Azərbaycan Mərkəzi Bankı uçot dərəcəsinin dəyişdirilməsi ilə bağlı 20 dəfədən çox qərar qəbul edib. Məsələn, 2012-2015-ci illərdə faiz dərəcəsinə 5 dəfə baxılıb və faiz 3-5% intervalında olub. Lakin 2016-2017-ci illərdə üst-üstə mərkəzləşdirilmiş kredit faizinə 7 dəfə yenidən baxılıb və uçot dərəcəsi 5-15% aralığında dəyişib. 2016-cı ilin sentyabrından 2018-ci ilin fevralınadək uçot dərəcəsi 15% səviyyəsində sabit saxlanıb. Azərbaycan reallığında uçot dərəcəsində baş verən kəskin dəyişikliklərlə milli valyutanın məzənnəsində baş verən dəyişikliklər arasında əlaqə yoxdur. Xüsusilə də 2012-2014-cü illərdə faiz dərəcəsinin 3.5-5% intervalında hərəkət etdiyi dövrdə manatın məzənnəsi tam qalmış, 2015-2017-ci illərdə isə dərəcənin 3%-dən 15%-ə yüksəldiyi şəraitdə milli valyuta nəinki bahalanmış, əksinə 2 dəfədən çox dəyər itirmişdi.
2018-ci ildə MB uçot dərəcəsini 4 dəfə aşağı salıb. Belə ki, 12.02.2018 tarixində uçot dərəcəsi 13 faizə, 10.04.2018 11 faizə, 14.06.2018 10 faizə, 30.10.2018-də isə 9.75 faizə endirilib. Bununla belə, təkcə 2019-cu ildə MB 8 dəfə uçot dərəcəsini aşağı salıb. Belə ki, ötən il ərzində uçot dərəcəsi 9,75 faizdən 7,5 faizə endirilib.
O da məlumdur ki, Azərbaycanda uçot dərəcəsi ilə kredit faizləri arasında bir uyğunsuzluq var. Reallıq ondan ibarətdir ki, banklar, faktiki olaraq, Mərkəzi Bankın bu yöndə atdığı addımları saya salmır. Əslində uçot dərəcəsi düşdükcə, kredit faizləri də aşağı düşməlidir. Ancaq bu bizdə ya baş vermir, ya da çox zəif formada özünü göstərir. Dünən Mərkəzi Bankın İdarə Heyəti uçot dərəcəsinin 7,5%-dən 7,25%-ə endirilməsi haqqında qərar qəbul edib. Faiz dəhlizinin aşağı həddi 5,5%, yuxarı həddi isə 9% (uçot dərəcəsinə ±1,75%-lik simmetrik diapazonda) səviyyəsində müəyyən edilib.
Bütün bu deyilənlərin fonunda maraqlıdır, bəs ekspertlər bunu necə dəyərləndirir? Uçot dərəcəsi ilə bağlı dəyişikliklərin konkret hansısa nəticələri olubmu? Ümumiyyətlə, bunun bir nəticəsi olubmu? MB-nin sözügedən əməliyyatının valyuta bazarında, pul sistemində hansı pozitiv və neqativ dəyişikliklərə səbəb olub?
Məsələyə münasibət bildirən İqtisadi Resursların Öyrənilməsi Mərkəzinin direktoru Ruslan Atakişiyevin sözlərinə görə, demək ki, MB-nin uçot dərəcəsi ilə bağlı verdiyi qərarların heç bir nəticəsi olmayıb, bu doğru olmaz: “Olub, amma bu, elə də böyük olmayıb. Uçot dərəcəsində baş verən dəyişikliklərin MB-nin kommersiya sektoruna verdiyi mərkəzləşdirilmiş kreditlərin həcminə və dinamikasına təsiri olur. Ötən illər ərzində elə vaxtlar olub ki, MB uçot dərəcəsini artırıb. Elə vaxtlar da olub ki, uçot dərəcəsi aşağı salınıb. Uçot dərəcəsi o vaxt artırılıb ki, MB kommersiya banklarının digər mənbələrdən vəsait almasında maraqlı olub. Yəni, komersiya bankları əhalidən və beynəlxalq maliyyə təşkilatlarından vəsait alsınlar. Belə olan halda banklar məcbur olur ki, depozitlərlə bağlı yüksək faizlər təklif etsinlər. Yəni, əhali banka əmanət qoymaqda maraqlı olsun. Belə olan halda əhali əmanətlərini bankdan çıxarmır və yığıma meylli olur. MB məlum devalvasiyadan sonra uçot dərəcəsini kəskin artırdı. Çünki əhali kütləvi şəkildə milli valyutada olan vəsaitlərini banklardan çıxarırdı. Banklardan vəsaitlərini çəkməsin deyə uçot dərəcəsi artırıldı. Nəticədə bir müddət sonra milli valyuta ilə banklara əmanətlərin qoyulması artmağa başladı. Son illər milli valyuta ilə bağlı yığımlarda stabilləşmə yarandığı üçün MB uçot dərəcəsini aşağı salmağa başlayıb. Məqsəd odur ki, əhali yığımla yanaşı, istehlaka pulu yönəltsin. Belə olan halda banklar həm depozit faizlərini aşağı salır, həm də real sektora vəsait qoymaqda maraqlı olurlar. Əhalinin banklara qoyduğu vəsaitlər həm qısamüddətlidir, həm də uzunmüddətli. Banklar kredit faizlərini aşağı salsalar, o zaman real sektora daha çox vəsait yönələcək. Bəzən deyirlər ki, kredit faizləri aşağı düşməyib. Bu doğru yanaşma deyil. Ötən müddət ərzində kredit faizləri 29 faizdən 16,5 faizə düşüb, amma bu yetərli deyil. Kredit faizləri bir qədər də aşağı salınmalıdır ki, sahibkarlar, əhali real sektora daha çox vəsait yönəldə bilsin”.
Vidadi ORDAHALLI
