Azərbaycanda kredit faizlərinin yüksək olması, həmçinin banklarda depozit və kredit faizləri arasındakı fərqin böyük olması hələ də aktuallığını qoruyan əsas mövzular sırasında yer alır. Araşdırmalar göstərir ki, kredit faizlərinin formalaşmasına bir neçə amil təsir edir. Bunlardan birincisi vəsaitin cəlb edilməsi mənbəyidir. Azərbaycan bankları üçün əsas maliyyə mənbəyi onların öhdəliklərinin təqribən dörddə üçünü təşkil edən depozitlərdir. Amma depozit faizləri aşağı olsa da, bankların təqdim etdiyi kredit faizləri yüksəkdir.
Düzdür, banklar bunu digər bir faktla izah etməyə çalışır. Onlar iddia edir ki, depozit faizlərindən əlavə xərclərlə üzləşirlər. Belə ki, filial, şöbə və bankomat şəbəkəsinin saxlanması, işçilərə əmək haqqının ödənilməsi, digər bu kimi istiqamətlərə xərclənən vəsaitlər üzündən banklar faizləri yüksək saxlamaq məcburiyyətində olduqlarını bildirir. Eləcə də problemli kreditlər üzündən banklar faizləri yüksək saxladıqlarını bəyan edirlər. Amma araşdırmalar onu da göstərir ki, istər problemli kreditlərin yaranma səbəbi, istərsə də faizlərin yüksək olmasının əsas günahkarı elə bankların özüdür. Onların indiki şəraitdə depozit faizləri ilə kredit faizləri arasında fərqi endirməsi mümkün sayılır və bu zaman banklar yenə mənfəətlə işləyə bilər. Amma banklar bunu etmir və bunun zərəri ümumi iqtisadiyyata da dəyir. Bunu Azərbaycan Sahibkarlar Konfederasiyasının üzvləri ilə Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyası arasında keçirilən görüşdə sahibkarların səsləndirdiyi fikirlər də aydın göstərir. Burada iş adamları bildirib ki, məhsulların maya dəyərinin yüksək olması rəqabət qabiliyyətinə mənfi təsir göstərir. Məhsulların maya dəyərinin yüksək olmasının əsas səbəblərindən biri isə məhz bahalı kreditlərdir. Görüş zamanı sahibkarlar logistika qiymətlərinin də maya dəyərində xüsusi rolu olduğunu bildiriblər.
Yaranmış vəziyyətdə kreditlərin faizlərinin aşağı salınmasının, əslində məhsulların maya dəyərinin aşağı düşməsinə də təsir etməsi gözlənilən hal sayılır. Bunu Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin professoru Elşad Məmmədov “sputnik “portalına açıqlamasında da xüsusi vurğulayır. Ekspert bildirib ki, Azərbaycanda yüksək faizlə kreditlərin verilməsi məhsulların maya dəyərinin artmasının əsas səbəblərindən biridir: "İlk növbədə məhsulun maya dəyəri ona görə yüksəkdir ki, kreditlər çox yüksək faizlə reallaşdırılır. Bununla yanaşı, bitkiçilik sahəsində maya dəyəri yüksək deyil. Amma məhz dövriyyə, tədavül, ticarətlə bağlı olan seqmentlərdə problemlər yaranır. Son nəticədə pərakəndə və istehlak bazarında qiymətlər yüksək olur. Yəni burada problem tənzimləmə ilə bağlıdır. Hökumətin iqtisadi bloku bu istiqamətdə tənzimləmə siyasətini və bazarın idarəedilməsi prosesini daha effektiv şəkildə reallaşdırmalıdır. Kreditləşmə yumşalmasa, tədavül xərcləri ilə bağlı inhisarçılıq aradan qalxmasa, bazarda qiymətin yüksək olması və inflyasiya meylləri davam edəcək. Maya dəyərinin aşağı olması üçün ilk növbədə kreditlərin faizləri kəskin şəkildə aşağı salınmalıdır. İkincisi, real sektora vergi siyasəti ilə bağlı müxtəlif stimullaşdırıcı güzəştlər edilməlidir. Belə olanda sahibkar əldə etdiyi vəsaiti öz istehsal prosesinə qoymaqda maraqlı olacaq və investisiyaların yerləşdirilməsi innovasiyalara səbəb olacaq. İnnovasiyalar da məhsulun maya dəyərinin aşağı düşməsi deməkdir". Onun fikrincə, burada kreditlər, fiskal tənzimləmə, ticarət mübadiləsi, qiymət siyasəti ilə bağlı sistemli yanaşma olmalıdır: "Bazar iqtisadiyyatı şəraitində dövlətin qiymət siyasətinə müdaxiləsindən çəkinməməliyik. Çünki bütün normal iqtisadi sistemlərdə dövlət qiymət siyasətini tənzimləyir. Bizdə bazar iqtisadiyyatı dedikdə bir çoxları xaos başa düşür. Xaos olanda, dövlət tam şəkildə bazardan çəkiləndə və bazarda inhisarçılar öz mövqelərini diqtə edəndə, sözsüz ki, qiymətlər qalxacaq. Ona görə ki, yüksək maya dəyərli məhsul alan sahibkarlar onun satışına öz ticarət əlavəsini də qoyanda qiymətlər artır. Rəqabət üstünlükləri ilk növbədə məhsulun maya dəyəri ilə bağlıdır. Məhsulun maya dəyəri yüksək olanda xarici bazarlara çıxmaq da çətinləşir. Xarici bazarlarda rəqabət aparmaq üçün biz mütləq real sektoru stimullaşdırmalıyıq".
Bütün bunlar bir daha göstərir ki, bankların kredit faizlərini aşağı salması böyük zərurətdir. Digər tərəfdən bu, bankların özləri üçün də zəruridir. Belə ki, kredit faizlərinin yüksək olması gələcəkdə kreditin qaytarılmama risqini artırır, nəticədə əsas zərərçəkmiş tərəf bankların özləri olur. Belə vəziyyətdə bankların əsas hədəfi ucuz maliyyə resurslarına çıxış əldə etməklə aşağı faizli kreditlər və xidmətlər təklif etmək olmalıdır. Bu hal ümumi ölkə iqtisadiyyatı üçün də zəruri əhəmiyyət kəsb edir. Real bazar da rəqabət tələb edir, rəqbət isə daha aşağı faizlər və keyfiyyətli xidmətlərə əsaslanır. Bunu bankların da nəzərə alması onların effektiv fəaliyyəti üçün mühümdür.
Tahir TAĞIYEV
