Dünya ticarətinin həyata keçirilməsində əsas valyutalardan biri qismində çıxış edən dollar ətrafında son aylarda baş verənlər bu pula inamı sarsıdıb. İndi əksər ölkələrdə belə hesab edilir ki, ABŞ istədiyi vaxt dolların məzənnəsi ətrafında spekulyativ oyunlar aparır və bu da digər ölkələrə iqtisadi cəhətdən böyük zərərlər vurur. Elə bu səbəbdən son dövrlərdə ticarətin başqa valyutlarda, ilk növbədə milli valyutalarda aparılması dünyanın bir çox ölkələri üçün aktuallıq kəsb edir.
Xatırladaq ki, Azərbaycanın bir sıra qonşuları, o cümlədən Türkiyə və Rusiya da ticarəti milli valyutalarda aparmaq xüsusunda ölkəmizə təkliflər ünvanlayıb. Real vəziyyət göstərir ki, artıq bu istiqamətdə müəyyən konkret işlər gedir. Məsələn, Türkiyə ilə həyata keçirilən əməliyyatların bir hissəsi artıq milli valyutlarda reallaşdırılır və gələcəkdə bu dövriyyənin daha da artması gözlənir. Xatırladaq ki, hələ ötən ildən iki ölkə arasında ticarətin milli valyutalarla aparılması üçün artıq danışıqlara başlanıb. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan o vaxt bildirirdi ki, Ankara, Azərbaycan da daxil olmaqla, bir sıra ölkələrlə ticarət dövriyyəsini milli valyutalara keçirmək üçün danışıqlara başlayıb. Həmin siyahıda Azərbaycandan başqa Rusiya, Çin, İran, İraq, Gürcüstan və Qırğızıstan da yer alırdı. Qeyd edək ki, Rəcəb Tayyib Ərdoğanın irəli sürdüyü bu təklifə Rusiya, Çin və İrandan müsbət cavab verilib. Azərbaycan isə daha konkert addımlar atıb. Bunu Türkiyə və Azərbaycan İş Adamları və Sənayeçilər İctimai Birliyinin (TÜİB) "İş dünyamız" jurnalına müsahibəsində "Ziraat Bank Azerbaijan" ASC-nin İdarə Heyətinin sədri Avni Dəmirçi də təsdiq edib. O bildirir ki, artıq ötən il 5 milyon türk lirəsi həcmində manat-lirə cütlüyü üzrə mübadilə əməliyyatları aparıblar: "Bu il bunu daha da artırmaq niyyətindəyik, nə qədər tələbat olacaqsa, təmin etməyə hazırıq". A.Dəmirçinin sözlərinə görə, təmsil etdiyi bank Azərbaycanla Türkiyə arasındakı ticarət dövriyyəsində dollardan imtina edilməsi ilə bağlı konkret addımlar atır: "Manatla Türkiyə lirəsi arasında üçüncü valyutaya ehtiyac olmadan ticarəti maliyyələşdiririk. İnsanlar bizə manatı gətirdikləri zaman onlara lirə sataraq və lirə gətirdikləri zaman manat sataraq bu işləri aparırıq. "Ziraat Bank"ın baş ofisi də bu işdə bizə dəstək verir. İndi isə iki ölkənin mərkəzi banklarının bu prosesə qoşulub "svop" anlaşmaları həyata keçirərək qarşılıqlı mübadiləyə başlaması lazımdır". Ekspertlər hesab edir ki, bu gedişlə Türkiyə və Azərbaycan arasında ticarət əməliyyatlarında dolların tam sıradan çıxması gözləniləndir və əslində, bu hal iş adamlarına da sərf edir. Bu fonda demək olar ki, ticarətin milli valyutada olması birbaşa iki ölkənin şirkətlərini maraqlandıran məsələdir.
Digər tərəfdən onu da xatırladaq ki, bu gün dünyada mərkəzi banklar arasında öz milli valyutalarının mübadilə təcrübəsi geniş inkişaf edir. Bu mənada mərkəzi bankların fəaliyyəti şirkətlərə və banklara dünyada formalaşan bu və ya digər reallıqlarda yaranmış vəziyyətə uyğunlaşmağa imkan verir. Eləcə də belə vəziyyət ticarətdə məhz milli valyutalardan istifadəni asanlaşdırır. Bu mənada Türkiyə və Azərbaycan baş banklarının "svop" anlaşmaları həyata keçirərək qarşılıqlı mübadiləyə başlaması da gözləniləndir.
Rusiya da Azərbaycanla ticarəti milli valyutada aparmaqda maraqlı olduğunu gizlətmir. Qeyd edək ki, hələ 2015-ci ildə Rusiya prezidenti Vladimir Putin bütün MDB ölkələrini Birlik məkanında Amerika dollarının istifadəsindən imtina etməyə və qiymətləri yalnız milli valyutalarla təyin etməyə çağırıb. Bu fonda Türkiyə, Azərbaycan, Rusiya ticarət sövdələşmələrində ümumiyyətlə milli valyutalardan istifadə olunması son nəticədə dolların rolunu azalda bilər. Bu isə o deməkdir ki, məsələn, Azərbaycan belə vəziyyətdə Rusiyaya daha çox mal ixracı imkanı da qazınır. Deməli, Azərbaycanda daha çox rubl olacaq və bu rublla ölkəmiz müəyyən malları Rusiyadan daha sərfəli formada gətirmək imkanına malik olacaq.
Başqa tərəfdən, ekspertlər hesab edir ki, milli valyutalarda qarşılıqlı hesablaşmalara keçid dollardan asılılığı yetərincə azaldar və milli valyutaları gücləndirər. Özü də ölkəmizdə bu, neftdənkənar ticarət dövriyyəsinin enerji resurslarının ticarəti ilə ayaqlaşmasından sonra daha geniş miqyas ala bilər. Hazırda Azərbaycanın mövcud iqtisadi vəziyyəti və bütövlükdə ölkənin xarici ticarət balansının strukturu milli valyutalardan istifadəyə hərtərəfli imkan verir.
Tahir TAĞIYEV
