Re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı­nın təş­viq edil­mə­si

Öl­kə­nin hər­tə­rəf­li in­ki­şa­fı mü­hüm əhə­miy­yət kəsb edir. Bu həm də hər bir döv­lə­tin ümu­mi in­ki­şa­fı­nın gös­tə­ri­ci­si­dir. Neft sə­na­ye­si­nin ye­ni­dən qu­rul­ma­sın­dan son­ra öl­kə­nin ta­raz­lı in­ki­şa­fı­nın tə­min edil­mə­si­nə bö­yük eh­ti­yac ya­ran­dı. Be­lə ki, Ba­kı müs­tə­qil­li­yi­mi­zin qı­sa bir za­ma­nın­da dün­ya­nın biz­nes hə­ya­tı­nın qay­na­dı­ğı mə­ka­na çev­ril­di.

An­caq böl­gə­lər­də bu hiss olun­mur­du. Elə bu sə­bəb­dən də ra­yon­lar­da so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şaf zə­if, iş­siz­lik isə yük­sək idi. Hə­min dövrdə böl­gə­lər­dən pay­tax­ta iş da­lın­ca gə­lən­lə­rin he­sa­bı­na öl­kə­də sü­rət­li ur­ba­ni­za­si­ya pro­se­si ge­dir­di.

Ümu­mi in­ki­şaf­dan ge­ri qa­lan böl­gə­lər­də baş­lı­ca prob­lem iş­siz­lik idi. An­caq so­si­al çə­tin­lik­lər də in­san­la­rın re­gi­on­lar­dan uzaq­laş­ma­sı­na tə­sir edən amil­lər­dən idi. Hə­min dövrdə böl­gə əha­li­si elektrik ener­ji­si­nin, qa­zın ol­ma­dı­ğın­dan, su­yun qıt­lı­ğın­dan və di­gər so­si­al prob­lem­lər­dən şi­ka­yət­lə­nir­di. Möv­cud du­ru­mu də­yiş­mək la­zım idi. Bu­nun üçün döv­lə­tin va­hid plan əsa­sın­da ha­zır­la­dı­ğı so­si­al-iq­ti­sa­di si­ya­sə­ti ol­ma­lı idi.

Be­lə bir si­ya­sət ulu ön­dər tə­rə­fin­dən mü­əy­yən­ləş­di­ril­di. Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev isə bu si­ya­sə­ti uğur­la da­vam et­dir­di. Döv­lət baş­çı­sı re­gi­on­lar­da so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fın əl­də olun­ma­sı üçün döv­lət proq­ram­la­rı­nı təs­diq et­di. Bi­rin­ci döv­lət proq­ra­mı­nın ic­ra­sı nə­ti­cə­sin­də öl­kə­nin mak­ro­iq­ti­sa­di gös­tə­ri­ci­lə­rin­də re­gi­on­la­rın xü­su­si çə­ki­si əhə­miy­yət­li də­rə­cə­də artdı. Proq­ra­mın hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si böl­gə­lər­də sa­hib­kar­lı­ğın in­ki­şa­fı­na, yer­li is­teh­sal və emal mü­əs­si­sə­lə­ri­nin fə­a­liy­yə­ti­nin bər­pa­sı­na, ye­ni iş yer­lə­ri­nin açıl­ma­sı­na, yox­sul­lu­ğun azal­dıl­ma­sı­na, əha­li­nin hə­yat sə­viy­yə­si­nin yük­səl­mə­si­nə tə­kan ver­di. Böl­gə­lər­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lən müx­tə­lif tə­yi­nat­lı infrastruk­tur la­yi­hə­lə­ri isə in­san­la­rın so­si­al eh­ti­yac­la­rı­nın da­ha yax­şı tə­min edil­mə­si­nə im­kan ya­rat­dı.

Re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı is­ti­qa­mə­tin­də gö­rü­lən iş­lər ba­rə­sin­də da­nı­şan mü­sa­hib­lə­ri­miz qeyd et­di ki, ötən il­lər ər­zin­də böl­gə­lər­də ya­şa­yan­la­rın so­si­al ri­fa­hı in­ki­şaf edib.

Re­gi­on­lar­da sa­hib­kar­lıq züm­rə­si...

Mil­li Məc­li­sin İq­ti­sa­di si­ya­sət, sə­na­yə və sa­hib­kar­lıq ko­mi­tə­si­nin üz­vü, pro­fes­sor Rü­fət Qu­li­yev "Ba­kı-Xə­bər"ə açıq­la­ma­sın­da bil­dir­di ki, re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı­nın ilk mər­hə­lə­sin­dən (2004-2008-ci il­lər) baş­la­ya­raq Azər­bay­can hər sa­hə­də tə­səv­vü­rə­gəl­məz də­rə­cə­də in­ki­şaf edib: "Ötən 14 il­də öl­kə­də elə bir sa­hə yox­dur ki, çoş­ğun in­ki­şaf et­mə­sin. Mən de­pu­tat ki­mi tez-tez böl­gə­lər­də olu­ram və hər gə­li­şim­də Lən­kə­ran ra­yo­nu­nun özün­də bir müs­bət də­yi­şik­li­yin şa­hi­di­nə çev­ri­li­rəm. Re­gi­on­la­rı­mız bu gün  gö­zəl­lə­şir və ora­da böl­gə­lə­rin so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı döv­lət proq­ra­mı uğur­la hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. Bu 14 il ər­zin­də Azər­bay­ca­nın böl­gə­lə­rin­də sa­hib­kar­lar züm­rə­si ye­ti­şib və on­lar, xü­su­si­lə ki­çik və or­ta sa­hib­kar­lar, iq­ti­sa­diy­ya­tın in­ki­şa­fı­na bö­yük töh­fə­lər ve­rir. On­lar döv­lət qay­ğı­sı ilə əha­tə olu­nub və ya­ran­mış mün­bit şə­ra­it­dən bəh­rə­lə­nir­lər. Döv­lə­tin hə­də­fi odur ki, ki­çik və or­ta sa­hib­kar­lıq da­ha da in­ki­şaf et­sin və ümum­da­xi­li məh­sul­da onun xü­su­si çə­ki­si 60-65 fa­i­zə çat­sın. Nə­ti­cə eti­ba­ri­lə on­lar bu sa­hə­də lo­ko­mo­tiv ro­lu­nu oy­na­sın".

Re­gi­on­lar­da iş­siz­lik prob­le­mi...

Mil­li Məc­li­sin İq­ti­sa­di si­ya­sət, sə­na­ye və sa­hib­kar­lıq ko­mi­tə­si­nin üz­vü Ay­dın Hü­sey­nov bi­zim­lə söh­bə­tin­də qeyd et­di ki, re­gi­on­la­rın in­ki­şa­fı Azər­bay­ca­nın iq­ti­sa­di di­ver­si­fi­ka­si­ya si­ya­sə­ti­nin ön kom­po­nen­ti ol­maq­la ya­na­şı, ye­ni­ləş­mə, da­vam­lı in­ki­şaf, so­si­al-iq­ti­sa­di ta­raz­lıq, mo­dern re­for­ma­lar, in­no­va­tiv iq­ti­sa­diy­ya­ta ha­zır­lıq, kre­a­tiv qu­ru­cu­luq və di­gər sis­tem­li hə­dəf­lə­rin re­al­laş­ma­sın­da mü­hüm döv­lət si­ya­sə­ti­nin tər­kib his­sə­si­ni təş­kil edir: "Azər­bay­can­da re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı ilə bağ­lı qə­bul edil­miş döv­lət proq­ram­la­rın­da nə­zər­də tu­tul­muş təd­bir­lə­rin uğur­la ye­ri­nə ye­ti­ril­mə­si öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın da­ya­nıq­lı in­ki­şa­fı­nı tə­min et­mək­lə ya­na­şı, iş­siz­li­yin ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı pro­se­si­nə əhə­miy­yət­li zə­min ya­ra­dıb. Be­lə ki, Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin rəh­bər­li­yi ilə qə­bul edi­lən in­ki­şaf proq­ram­la­rı­nın əsas hə­dəf­lə­rin­dən bi­ri re­gi­on­lar­da iş­siz­lik prob­le­mi­nin ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı­dır. Re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı­na da­ir döv­lət proq­ram­la­rı­nın uğur­la hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si­nin nə­ti­cə­si ola­raq ötən müd­dət ər­zin­də res­pub­li­ka əra­zi­sin­də yüz min­lər­lə ye­ni iş ye­ri ya­ra­dı­lıb. Ya­ra­dı­lan ye­ni iş yer­lə­ri­nin müt­ləq ək­sə­riy­yə­ti da­i­mi­dir".

Böl­gə­lər­də ki­çik sa­hib­kar­lı­ğın in­ki­şa­fı...

A.Hü­sey­nov onu da əla­və et­di ki, Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı­na tə­kan ve­rən ad­dım­la­rın­dan bi­ri də sa­hib­kar­la­ra gü­zəştli kre­dit­lə­rin ay­rıl­ma­sı­dır. Döv­lət baş­çı­sı­nın mü­va­fiq gös­tə­riş­lə­rin­dən son­ra res­pub­li­ka­da sa­hib­kar­lı­ğın in­ki­şaf et­di­ril­mə­si, sa­hib­kar­la­ra gü­zəştli kre­dit­lər­lə ma­liy­yə dəs­tə­yi­nin ve­ril­mə­si, mü­a­sir tex­no­lo­gi­ya­la­ra əsas­la­nan is­teh­sal və emal sa­hə­lə­ri­nin in­ki­şa­fı­nı sti­mul­laş­dı­ran infrastruk­tur la­yi­hə­lə­ri­nin ma­liy­yə­ləş­di­ril­mə­si, yük­sək key­fiy­yət­li, id­xa­lı əvəz edən, rə­qa­bə­tə da­vam­lı, ix­rac qa­bi­liy­yət­li məh­sul­lar is­teh­sa­lı­nın sti­mul­laş­dı­rıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də iş­lər gö­rü­lüb. Xü­su­sən böl­gə­lər­də ki­çik sa­hib­kar­lı­ğın in­ki­şa­fı iq­ti­sa­diy­ya­tın qey­ri-neft sa­hə­sin­də ye­ni iş yer­lə­ri­nin açıl­ma­sı­na im­kan ya­ra­dıb. Bü­töv­lük­də, 2014-2018-ci il­lə­rə da­ir növ­bə­ti re­gi­o­nal in­ki­şaf proq­ra­mı­nın uğur­la ic­ra olun­ma­sı bu re­al­lı­ğı təs­diq­lə­yir. Bu gün böl­gə­lə­rin hər bir gu­şə­sin­də qu­ru­cu­luq iş­lə­ri­nin apa­rıl­ma­sı, ye­ni yol­la­rın çə­kil­mə­si, su və ka­na­li­za­si­ya xət­lə­ri­nin də­yiş­di­ril­mə­si, qaz­laş­dır­ma­nın apa­rıl­ma­sı, mək­təb, xəs­tə­xa­na və di­gər so­si­al ob­yektlə­rin is­ti­fa­də­yə ve­ril­mə­si ha­zır­kı mü­a­sir in­ki­şaf mər­hə­lə­si­nin re­al­lıq­la­rı­dır".

"Böl­gə­lər­də ar­tım tem­pi öl­kə üz­rə mü­va­fiq gös­tə­ri­ci­lə­ri üs­tə­lə­yib"

Mil­lət və­ki­li Əsa­bil Qa­sı­mo­vun söz­lə­ri­nə gö­rə, son 14 il­də Azər­bay­ca­nın bü­tün sa­hə­lər­də da­vam­lı ola­raq uğur­lar qa­zan­ma­sın­da 2004-cü il­dən eti­ba­rən Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin mü­va­fiq fər­man­la­rı ilə qə­bul edi­lən re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı­na da­ir döv­lət proq­ram­la­rı­nın mü­hüm ro­lu olub: "İn­di­yə­dək res­pub­li­ka­mız­da re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı­na da­ir 2004-2008 və 2009-2013-cü il­lə­ri əha­tə edən iki döv­lət proq­ra­mı uğur­la re­al­laş­dı­rı­lıb. Əv­vəl­ki il­lər­də ya­ra­dı­lan möh­kəm ba­za və qa­za­nı­lan təc­rü­bə 2014-2018-ci il­lə­ri əha­tə edən say­ca üçün­cü döv­lət proq­ra­mı­nın qə­bul edil­mə­si üçün möh­kəm əsas olub. Ha­zır­da ye­ni döv­lət proq­ra­mı da bö­yük mü­vəf­fə­qiy­yət­lə ye­ri­nə ye­ti­ri­lir.

Re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı­na da­ir ilk döv­lət proq­ra­mı­nın ic­ra­sı­na start ve­ri­lən­dən eti­ba­rən Azər­bay­ca­nın böl­gə­lə­rin­də 70 min­dən çox mü­əs­si­sə fə­a­liy­yə­tə baş­la­yıb və re­gi­on­lar­da ümu­mi məh­sul bu­ra­xı­lı­şı əhə­miy­yət­li də­rə­cə­də ar­tıb. Ən önəm­li cə­hət­lər­dən bi­ri odur ki, döv­lət proq­ram­la­rı­nın uğur­la re­al­laş­dı­rıl­ma­sı sa­yə­sin­də bir çox gös­tə­ri­ci­lər üz­rə böl­gə­lər­də ar­tım tem­pi öl­kə üz­rə mü­va­fiq gös­tə­ri­ci­lə­ri üs­tə­lə­yib".

Tə­əs­süf ki, ra­yon­la­rı­mız mər­kəz­dən, yə­ni döv­lət büd­cə­sin­dən ası­lı və­ziy­yət­də­dir

İq­ti­sa­diy­yat Na­zir­li­yi İq­ti­sa­di İs­la­hat­lar El­mi-Təd­qi­qat İnsti­tu­tu­nun apa­rı­cı el­mi iş­çi­si Pər­viz Hey­də­rov he­sab edir ki, in­di­yə­dək öl­kə­də re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı üçün çox iş­lər gö­rü­lüb və bü­tün bun­lar döv­lət tə­rə­fin­dən mü­va­fiq ma­liy­yə və­sa­it­lə­ri­nin ay­rıl­ma­sı he­sa­bı­na hə­ya­ta ke­çi­ri­lib: "Re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı ilə bağ­lı say­ca dörd döv­lət proq­ra­mı qə­bul olu­nub ki, bun­la­rın əsas məq­sə­di re­gi­on­lar­da qey­ri-neft sek­to­ru­na aid sa­hə­lə­rin in­ki­şa­fı­nı tə­min et­mək, mü­va­fiq infrastruk­tur ob­yektlər ya­rat­maq, is­teh­sal, emal mü­əs­si­sə­lə­ri təş­kil et­mək, möv­cud mü­əs­si­sə­lər­də is­teh­sa­lı ge­niş­lən­dir­mək, həm­çi­nin, mü­a­sir stan­dartla­ra uy­ğun təh­sil, elm, sə­hiy­yə, mə­də­niy­yət və id­man ob­yektlə­ri ya­rat­maq­dan iba­rət olub.

La­kin bü­tün bun­la­ra rəğ­mən, ra­yon­la­rı­mız, de­mək olar, ye­nə mər­kəz­dən, yə­ni döv­lət büd­cə­sin­dən ası­lı və­ziy­yət­də­dir və bu da on­dan irə­li gə­lir ki, Azər­bay­ca­nın möv­cud iq­ti­sa­di po­ten­si­a­lın­dan ən çox Ba­kı şə­hə­rin­də is­ti­fa­də edi­lir".

Ra­yon­la­rın ək­sə­riy­yə­ti do­ta­si­ya he­sa­bı­na ya­şa­maq­da­dır

P.Hey­də­ro­vun söz­lə­ri­nə gö­rə, ra­yon­la­rın ək­sə­riy­yə­ti do­ta­si­ya he­sa­bı­na ya­şa­maq­da­dır: "Öl­kə üz­rə bü­tün iq­ti­sa­di fə­a­liy­yət an­caq mər­kəz­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. Yə­ni döv­lət gə­lir­lə­ri­mi­zin 80-90 % his­sə­si məhz pay­taxt əra­zi­sin­dən tə­min olu­nur.

Re­gi­on­lar üz­rə gə­lir­lər heç 1 mil­yard ma­nat təş­kil et­mir. Ca­ri ilə­dək şə­hər və ra­yon­la­rı­mız­dan cə­mi 6-sı öz xərclə­ri­ni ödə­yə bi­lir­di. Di­gər­lə­ri isə do­ta­si­ya he­sa­bı­na ya­şa­maq­da­dır".

Həm­söh­bə­ti­miz ra­yon­la­rın büd­cə­dən ası­lı­lı­ğı­nı azaltmaq üçün həll yol­la­rı da tək­lif edib: "Odur ki, və­ziy­yət­dən çıx­maq üçün bun­dan son­ra ən çox kənd tə­sər­rü­fa­tı­nı in­ki­şaf et­dir­mək qay­ğı­sı­na qal­maq la­zım­dır. Be­lə ki, za­vod və fab­rik­lə­rin ya­ra­dıl­ma­sı öz ye­rin­də, la­kin aq­rar məh­sul­la­rın is­teh­sa­lı və tə­da­rü­kü mə­sə­lə­si böl­gə­lə­ri­mi­zin iq­ti­sa­diy­ya­tın­da əsas gə­lir mən­bə­yi­ni təş­kil et­mə­li­dir. Döv­lət so­si­al xa­rak­ter­li infrastruk­tu­run qay­ğı­sı­na qa­la bi­lər və qal­ma­lı­dır da. Yə­ni xəs­tə­xa­na və mək­təb ti­kə və ya­xud tə­mir edə bi­lər və et­mə­li­dir də. An­caq böl­gə­lər mər­kə­zi büd­cə he­sa­bı­na ma­liy­yə­ləş­di­ril­mə­li de­yil.

Öl­kə­də əmək qa­bi­liy­yət­li əha­li­nin 40 %-ə ya­xın his­sə­si məhz aq­rar is­teh­sal­la bağ­lı sa­hə­lər­də - re­gi­on­lar­da yer­lə­şir. He­sab edi­rəm, bu­na gö­rə də kənd tə­sər­rü­fa­tı məh­sul­la­rı is­teh­sa­lı­na mü­na­si­bət də­yiş­mə­li­dir. Ye­ni me­xa­nizm ya­ra­dıl­ma­lı, ko­o­pe­ra­tiv tə­sər­rü­fat üsul­la­rın­dan is­ti­fa­də im­kan­la­rı ge­niş tət­biq olun­ma­lı­dır".

Gü­nel CƏ­Lİ­LO­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim et­mək üçün­dür.