Azərbaycanın fəal iştirakı ilə həyata keçirilən "Cənub Qaz Dəhlizi"ndən ən çox yararlanan tərəflərdən biri də qardaş Türkiyə olacaq. Bu layihə, xüsusən də onun əsas tərkib hissələrindən biri olan TANAP işə düşdükdən sonra Azərbaycan ilk mərhələdə Türkiyənin, ardınca isə Avropanın qaz bazarında əsas oyunçulardan birinə çevriləcək.
Qeyd edək ki, indinin özündə də Türkiyə Azərbaycan qazını idxal edən əsas ölkələrdən biridir. Özü də digər ölkələrdən Türkiyəyə satılan qazın həcmi azaldığı vaxtda Azərbaycandan Türkiyəyə verilən mavi yanacağın həcmində artım qeydə alınır.
Bunu Beynəlxalq Enerji Agentliyinin Türkiyənin təbii qaz idxalına dair açıqladığı məlumatlar da təsdiq edir. Qurum bildirib ki, Türkiyə 2015-ci ildə 48 milyard 266 milyon kub metr təbii qaz idxal edib. Ötən il isə bu rəqəm 46 milyard 164 milyon kub metrə düşüb. Türkiyənin satın aldığı təbii qazın həcmi ötən il 4,5 faiz azalıb. Rusiyadan Türkiyəyə "Qərb Xətti" təbii qaz boru kəməri vasitəsilə 2015-ci ildə cəmi 11 milyard 192 milyon kubmetr qaz ixrac edilib. 2016-cı ildə bu rəqəm 11 milyard 529 milyon kubmetrə yüksəlib. "Mavi Axın" boru xətti vasitəsilə 2015-ci ildə idxal edilən qazın həcmi 15 milyard 431 milyon kubmetrdən 2016-cı ildə 12 milyard 844 milyon kubmetrə düşüb. Beləliklə, Rusiyadan idxal edilən qazın həcmi 2015-ci ildə 26 milyard 623 milyon kubmetrdən keçən il 2 milyard 250 milyon kub metrə qədər azalaraq 24 milyard 373 milyon kub metr təşkil edib. Digər ölkələrdən qaz idxalına gəlincə, İrandan 2015-ci ildə 7 milyard 926 milyon kubmetr, 2016-cı ildə 7 milyard 704 milyon kub metr qaz alınıb. Azərbaycandan isə qaz idxalı 2015-cı ildə 6 milyard 168 milyon kubmetr, 2016-cı ildə 6 milyard 480 milyon kubmetr təşkil edib. Göründüyü kimi, digər ölkələrin əksinə olaraq, Türkiyə Azərbaycandan gedərək daha çox qaz alır və özü də ən sərfəli qiymətləri elə Azərbaycan təklif edir. TANAP istifadəyə verildikdən sonra isə Azərbaycanın Türkiyə enerji bazarında rolu daha da artacaq. Çünki bu kəmərlə Türkiyəyə ilk mərhələdə əlavə 6 milyard kubmetr təbii qaz göndəriləcək. Lakin perspektivdə bu həcmin daha da artması istisna olunmur. Xatırladaq ki, Türkiyəyə göndərilən əlavə qazın əsas mənbəyi "Şahdəniz-2"dir. Hazırda "Şahdəniz-2" layihəsi üzrə işlərin təxminən 90 faizi yerinə yetirilib. Artıq yataqda 10 quyu qazılıb və həmin quyular istifadəyə verilməyə tam hazırdır. "Şahdəniz-2" üzrə ümumilikdə isə 26 quyunun qazılması nəzərdə tutulur. Bu quyular qazıldıqdan sonra böyük həcmdə təbii qaz, daxili istehlakla yanaşı, ilk növbədə Gürcüstana və Türkiyəyə veriləcək, daha sonra Avropaya çıxarılacaq. "Cənub Qaz Dəhlizi"nin növbəti inkişaf mərhələsində Azərbaycanın və xarici investisiya şirkətlərinin "Abşeron", "Ümid", "Babək", "Qarabağ", "Dan Ulduzu", "Əşrəfi", "Şahdəniz-3" və digər layihələrinin işlənməsinə böyük həcmdə vəsait yatırması gözlənir. Bu da hasil edilən qazın həcmini artıracaq.
Belə vəziyyətdə Azərbaycan Türkiyə, eləcə də digər xarici istehlakçılara daha çox qaz sata biləcək. Bir daha qeyd edək ki, Xəzərin Azərbaycan sektorundakı "Şahdəniz-2" yatağından çıxarılan qazı Türkiyəyə və bu ölkədən Avropaya nəql edəcək TANAP "Cənub Qaz Dəhlizi" nin tərkib hissəsi olan mühüm layihədir. TANAP Türkiyə-Gürcüstan sərhədində Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinə, Türkiyə-Yunanıstan sərhədində isə TAP qaz boru kəmərinə birləşəcək. Uzunluğu 1810 kilometr olan TANAP-ın Əskişəhərə qədər olan hissəsinin 2018-ci ilin ortalarında istismara verilməsi nəzərdə tutulur. Bu vaxtadək TANAP-ın 1430 kilometrlik hissəsində borular marşrut xətti boyunca düzülüb. Əsas xətt üzrə isə 1350 kilometr uzunluğunda boruların qaynağı tamamlanıb. 8,5 milyard dollar dəyəri olan TANAP layihəsi üzrə işlərin 65 faizdən çoxu icra edilib. İşlər gözlənildiyindən də tez yekunlaşa bilər. Bununla daha bir xətt üzrə Azərbaycan qazını təhlükəsiz, etibarlı, rəqabətədavamlı və əlçatan şəkildə Türkiyəyə çatdıracaq. Boru kəmərinin ilkin ötürücülük qabiliyyəti 16 milyard kubmetrdir və sonradan bu həcmin 31 milyard kubmetrədək artırılması imkanı var. Bu hal ölkənin təbii qazdan gəlirlərinin artmasına da öz töhfəsini verəcək. Hətta Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) prezidenti Rövnəq Abdullayev"Natural Gas World" jurnalına müsahibəsində bildirir ki, 2020-ci illərin ortalarında Azərbaycanın qazdan gəlirləri neft gəlirlərinə çatacaq: "Azərbaycan bir əsrdən çox müddət ərzində qabaqcıl neft ölkəsi kimi tanınsa da, hazırda təbii qaz satışından əldə olunan gəlirlər neft ixracına çatmaqdadır. 2020-ci illərin ortalarında Azərbaycanın dövlət xəzinəsinə qazdan daxil olacaq gəlirlər neft gəlirləri ilə bərabərləşəcək. Azərbaycan 2021-ci ilədək "Şahdəniz" yatağının ikinci fazasından qaz ixracına hər il 16 milyard kubmetr əlavə etməyi planlaşdırmaqla yanaşı, xüsusilə ölkədən kənarda neft-kimya, neft emalı, boru kəməri layihələrini genişləndirməyə də davam edir. Növbəti on il ərzində Azərbaycan özünün hazırkı qaz layihələrinin reallaşması, onların genişlənməsi və yeni qaz layihələrinə start verilməsi istiqamətində bir sıra addımlar atacaq. Buna əlavə olaraq, qaz emalı və neft-kimya zavodlarının istismara verilməsi və qazla işləyən yeni sənayenin yaradılması fəaliyyətimizin digər mühüm tərəflərini təşkil edir. Yeni qurulmuş zavodlar ölkə iqtisadiyyatının şaxələndirilməsinə töhfə verəcək, yeni iş yerləri açılacaq, kiçik və orta biznesin inkişafını stimullaşdıracaq". Onun sözlərinə görə, Azərbaycan neft gəlirlərinin ixracdakı payının 13,5% azalması fonunda qaz ixracından gələn gəlirlərin payını 2012-ci ildəki 2,7%-dən ötən il 10,6%-ə yüksəldib.
Tahir TAĞIYEV
