Bank sektorunda hələ də çözümünü tapa bilməyən məsələlərdən biri də vaxtı keçmiş kreditlərdir. Ümumiyyətlə, son illərin təhlili bankların yanlış kredit siyasəti üzündən bu problemin daha da qabarmaqda olduğunu üzə çıxarır.
İqtisadi vəziyyətin əsas göstəricilərindən biri olan kredit portfelinin problemləri üzrə cari vəziyyət və illər üzrə müqayisəsi bankların səhvi üzündən problemin əhəmiyyətli dərəcədə dərinləşdiyini göstərir. Bununla bağlı "fins.az" portalı xatırladır ki, hələ 2005-ci ildə, maliyyə sabitliyi mövcud olduğu vaxtda belə vaxtı keçmiş kreditlərinin həcmi yüksək olub. Belə ki, 2005-ci ilə nəzər saldıqda görürük ki, vaxtı keçmiş kreditlərin həcmi 68 milyon 200 min manat təşkil edir. O dövrə baxdıqda və verilən kreditlərə nəzər yetirdikdə bu həcmin yetəri qədər böyük olduğunu demək olar. 2005-ci ildən sonrakı dövrdə də vaxtı keçmiş kreditlərin miqdarı durmadan artıb. 2014-cü ilin oktyabr ayında real sektorda geri qaytarılmayan kreditlərin ümumi həcmi təqribən 866 milyon artaraq 934 milyon 400 min manat olub. Göründüyü kimi, aradakı fərq yetəri qədər çoxdur. 2014-cü ilin oktyabr ayına nəzərən 2015-ci ilin oktyabrında vaxtı keçmiş kreditlərin miqdarı yenə də yüksəlib və 1 milyard 302 milyon manat olub. Lakin ilin sonuna doğru, yəni 2015-ci ilin dekabrında ödənilməmiş kreditlərin miqdarı yenidən təxminən 200 milyon artaraq 1 milyard 508 milyon olub.
Ötən dövrə diqqət yetirdikdə isə görürük ki, real sektorda vaxtı keçmiş kreditlərin ən böyük həcmi 2016-cı ilin sentyabr ayında müşahidə olunub. Belə ki, sentyabrda vaxtı keçmiş kreditlərin miqdarı 1 milyard 597 milyon manat olub. Lakin həmin ilin oktyabr ayında bu göstərici 200 milyona qədər azalaraq 1 milyard 375 milyon manat olub. Beləliklə, son 3 ilin oktyabr ayı üzrə müqayisəli təhlil göstərir ki, real sektorda vaxtı keçmiş kreditlər üzrə maksimum elə 2016-ci ildə müşahidə olunub. Son 3 ildə isə Mərkəzi Bank problemin həlli üçün müəyyən sərt addımlar atıb. Məsələn, kredit şərtləri sərtləşdirilib. Mərkəzi Bankın göstərişinə əsasən, banklara arayışsız kreditlər vermək qadağan edilib. Onu da xatırladaq ki, Mərkəzi Bankın kredit şərtlərini sərtləşdirməsi məhz problemli kreditlərin qarşısını almağa yönəlib. Lakin real vəziyyət hələ də bu qəbildən olan kreditlərin həcminin çoxaldığını göstərir.
Adətən vaxtı keçmiş kreditlər ümumi kreditin 10 faizini keçdikdə təhlükəli hədd hesab olunur. Ölkəmizdə də tədricən bu təhlükəli göstəriciyə yaxınlaşılır. Rəqəmlərin müqayisəli təhlili həm də problemli kreditlərin miqdarının sürətlə artdığını üzə çıxarır. MDB məkanına aid ölkələrin əksəriyyətində vaxtı keçmiş kreditlər problemini daha çox inzibati üsullarla, qadağalarla və bu qəbildən olan vasitələrlə həll etmək istəyirlər. Aldığı krediti vaxtında ödəməyən şəxs gələcəkdə kredit almaq imkanından məhrum olur. Vətəndaşlar böyük həcmdə kreditləri ödəmədiyi təqdirdə, bank məhkəmə qaydasında ondan girovda olan avtomobil, torpaq, mənzil və sair mülkiyyətini alır. Ancaq bu, problemin tam həllinə imkan vermir. Hesab olunur ki, burada başqa metodlardan da istifadə zərurəti yaranır. Başqa metodlardan istifadə isə bank sektorunda sağlamlaşdırma siyasətidir və bunun anonsu ölkə Prezidenti tərəfindən verilib. Belə ki, ölkə başçısı İlham Əliyev ötən ilin sosial-iqtisadi inkişafının yekunlarına və qarşıda duran vəzifələrə həsr olunan iclasda bank sektoru ilə bağlı ciddi mesajlar verib: "Bank sektorunun təmizlənməsi, sağlamlaşdırılması, şəffaflaşması, beynəlxalq standartlara uyğunlaşması istiqamətində bu il də ciddi addımlar atılacaq". O bildirib ki, keçən il bank sektorunun sağlamlaşdırılması istiqamətində önəmli addımlar atılıb, nəzarət gücləndirilib, şəffaflıqla bağlı tədbirlər görülüb, cəza tədbirləri, inzibati tədbirlər görülüb: "Bizim iqtisadiyyatımıza ən böyük zərbə vuran bank sektoru olub. Ona görə, bu sektorun təmizlənməsi, sağlamlaşdırılması, şəffaflaşması, beynəlxalq standartlara uyğunlaşması istiqamətində bu il də ciddi addımlar atılacaq. Qanunu pozan şəxslərə qarşı bundan sonra da ciddi mübarizə aparılacaq".
İndilikdə isə ekspertlər problemli kreditlər arasında istehlak kreditlərinin hələ də üstünlük təşkil etdiyini vurğulayır. Halbuki, dövlət bankların real sektora daha çox maliyyə vəsaiti ayırması istiqamətində dəfələrlə çağırışlar edib. Amma bankların bu istiqamətdə fəaliyyəti hələ də qənaətbəxş deyil.
Tahir TAĞIYEV
