Dünya maliyyə bazarlarında baş verənlər qlobal maliyyə böhranının daha kəskin xarakter ala biləcəyini istisna etmir. Bu hal həm də dünyanın əsas valyutalarının məznnəsinə ciddi surətdə təsir göstərir. Qeyd olunan fonda Beynəlxalq Maliyyə İnstitutu diqqəti ona yönəldir ki, təkcə ötən ilin 3 rübü ərzində dünya ölkələrinin ümumi borcu 11 trilyon dollar artıb.
Təşkilat keçən il dünya ölkələrinin ümumi borcunun rekord səviyyəyə - 217 trilyon dollara çatdığını bildirib. Hesabata əsasən, dünya ölkələrinin borcunun illik təxminən 15-16 trilyon dollar artdığı bir məqamda dünyanın ümumi daxili məhsulunda artım cəmi 2,2 trilyon dollar olur: "Başqa sözlə desək, yeni borcdakı hər dollara qarşı dünya iqtisadiyyatı yalnız 15 sent yeni ümumi daxili məhsul istehsal edir. Mövcud olan risqlər, zəif iqtisadi artım, cüzi korporativ gəlir dolların kursunun və faiz dərəcələrinin artımına şərait yaradır. Hazırda dünyada olan borcun dörddə üç hissəsi dollarladır". Digər maliyyə qurumları da hesab edir ki, dolların məzənnə artımı həqiqətən də qlobal maliyyə böhranını daha da dərinləşdirir.
"Goldman Sachs" investisiya bankının iqtisadçısı Yan Xatsius isə dollarla bağlı vəziyyətin daha da pisləşə biləcəyini istisna etmir. O vurğulayır ki, dollar avro səviyyəsinədək yüksələ bilər. Xatsius hesab edir ki, ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sistemi (FES) bu il faiz dərəcələrini üç dəfə, yəni iyun, sentyabr və dekabrda artıra bilər. Bundan sonra isə FES-in faiz dərəcələri Avropa Mərkəzi Bankının (AMB) faiz dərəcələrindən əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olacaq: "Burada əsas stimul valyutanın dəyəri deyil, faiz dərəcələri arasında real fərqdir". ABŞ-ın "Citigroup" maliyyə holdinqinin baş valyuta analitiki Stiven Enqlander də vurğulayır ki, qlobal maliyyə bazarı ABŞ dollarının kəskin möhkəmlənməsi tendensiyası ilə üzləşə bilər. Onun sözlərinə görə, ABŞ-ın yeni seçilmiş prezidenti Donald Tramp 1980-ci ildən bəri ən geniş iqtisadi stimullaşdırma proqramının həyata keçirilməsinə nail olarsa, dollar qlobal valyuta bazarında güclənəcək. Qeyd edək ki, Trampın seçkiöncəsi kampaniyasında səsləndirdiyi prezident proqramında yalnız nəqliyyat infrastrukturunun inkişafına 550 milyard dollar investisiya qoyulacağı bildirilib. Enqlanderin fikrincə, Tramp və Konqres ABŞ iqtisadiyyatının stimullaşdırılması proqramını həyata keçirə bilsə, dolların məzənnəsi avro və yenə qarşı 10%-dən çox möhkəmlənə bilər. Nəticədə, avro dollarla müqayisədə 90 sentə düşə, Yaponiyada isə dollar 130 yenə yüksələ bilər: "Trampın proqramı Ronald Reyqan dönəmindən sonra ABŞ üçün ən böyük fiskal "şok" ola bilər". Bütün bunlar isə, digər dünya ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanın maliyyə bazarlarına da müəyyən təsir göstərmək iqtidarındadır. Amma hesab edilir ki, Azərbaycanın ixrac etdiyi məhsulun həcminin getdikcə artması fonunda ölkəyə daha çox dollar daxil olacaq. Bu isə dolların bahalaşmasının iqtisadiyyata mənfi təsirlərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq. Amma hesab edilir ki, bu durumda avro və qızılla saxlanan valyuta ehtiyatlarına yenidən baxmaq lazım gələcək. Valyuta ehtiyatlarımızın təxminən 30 faizinin avroda saxlandığını nəzər aldıqda, Avropa pulunun dollara nisbətdə ucuzlaşması Azərbaycana da təsirsiz ötüşmür. Əsas təsirlərdən biri manatın məzənnəsinin daha da yüksəlməsidir. Bu da ixraca təsir edir. Çünki avronun məzənnəsinin aşağı düşməsi Azərbaycan məhsullarının Avropa bazarında daha baha olmasına səbəb olur. Bu da Azərbaycan məhsullarının çıxış imkanlarını məhdudlaşdırır və ölkəmizin Avropada rəqabət imkanını xeyli azaldır. Digər tərəfdən avronun ucuzlaşması manata təzyiqi daha da artıracaq. Avro ilə yerləşdirilən əmanətlər də dəyərini itirəcək. Hazırda əmanətlərin təxminən 4%-ni avro təşkil edir. Amma avronun ucuzlaşmasının müsbət təsiri də var. Söhbət burada avtomobillərdən, məişət və ofis texnikasından, geyimlərdən və digər idxal mallarından gedir. Bu mənada kiçik sahibkarlar, avrozonadan məhsul və avtomobil idxal edən iş adamları üçün avronun aşağı düşməsi sərfəlidir. Çünki avro məzənnəsinin aşağı düşməsi xüsusən Almaniyadan və digər avrozona ölkələrindən Azərbaycana avtomobil gətirən iş adamlarının daha ucuz mal almasına gətirir. Digər tərəfdən avronun ucuzlaşması Avropada daşınmaz əmlak bazarının cəlbediciliyini artıracaq. Bu fonda Azərbaycandan Avropanın daşınmaz əmlakına yatırım arta bilər.
Tahir TAĞIYEV
