Nax­çı­van də­mir yol­la­rı­nın in­ki­şaf ta­ri­xin­də iki bö­yük tə­sir­li ha­di­sə - 1976-cı il­də Hey­dər Əli­yev, 2011-ci il­də Va­sif Ta­lı­bov...

Er­mə­ni­lə­rin hə­lə 1992-ci il­də blo­ka­da­ya sal­dı­ğı Nax­çı­van bu gün­lər­də blo­ka­da­dan çıx­maq yo­lun­da da­ha bir iş gör­dü. Nax­çı­van­dan Təb­ri­zə, ora­dan isə Teh­ran və Məş­hə­də bir­ba­şa də­mir yo­lu ilə ilk sər­ni­şin qa­tar­la­rı yo­la sa­lın­dı.

De­kab­rın 26-da baş ver­miş bu ha­di­sə yal­nız və yal­nız ötən 20 il­dən bir qə­dər ar­tıq olan müd­dət ər­zin­də Nax­çı­va­nın da­ya­nıq­lı və sta­bil in­ki­şa­fı nə­ti­cə­sin­də müm­kün olub. Baş­qa söz­lə de­sək, əgər bu il­lər ər­zin­də Nax­çı­van­da­kı so­si­al, mə­də­ni, iq­ti­sa­di sa­hə­lər­də ol­du­ğu ki­mi nəq­liy­yat sa­hə­sin­də də möv­cud infras­tuk­tur qo­ru­nub sax­lan­ma­say­dı, da­ha da in­ki­şaf et­di­ril­mə­səy­di, "blo­ka­da­da olan Nax­çı­va­na də­mir yo­lu nə la­zım­dır" de­yən bə­zi mü­tə­xəs­sis­lə­rin de­di­yi ilə otu­ru­lub-du­rul­say­dı, söz­süz ki, bu gün Nax­çı­van­dan Məş­hə­də ilk sər­ni­şin qa­tar­la­rı­nın yo­la sa­lın­ma­sı elə ar­zu ola­raq qa­lar­dı, Türkmə­nis­tan­dan Nax­çı­va­na 53 va­qon güb­rə­nin da­şın­ma­sı da onun ki­mi... Oxu­cu­la­ra ina­nıl­maz gö­rü­nə bi­lər. Ne­cə, Türkmə­nis­tan­dan Nax­çı­va­na 3500 ton güb­rə­nin də­mir yo­lu ilə da­şın­ma­sı?! Bü­tün bun­la­rın ne­cə baş ver­di­yi­ni yer­li "Şərq qa­pı­sı" qə­ze­tin­də müx­bir Sə­bu­hi Hə­sə­no­vun çap olun­muş mə­qa­lə­sin­də tap­maq müm­kün­dür.

İx­ti­sar­la çap et­di­yi­miz mə­qa­lə­də mü­əl­lif ya­zır: "1992-ci il­dən mux­tar res­pub­li­ka­ya hə­rə­kə­ti ta­ma­mi­lə da­yan­dı­rı­lan də­mir yo­lu nəq­liy­ya­tı­nın İran İs­lam Res­pub­li­ka­sı­nın Təb­riz-Teh­ran-Məş­həd şə­hər­lə­ri is­ti­qa­mə­tin­də fə­a­liy­yə­tə baş­la­ma­sı tək­cə Nax­çı­van üçün de­yil, ümu­mi re­gi­o­nun in­ki­şa­fı və tran­zit im­kan­la­rı ba­xı­mın­dan atıl­mış mü­hüm ad­dım­dır. ...Əv­vəl­cə onu qeyd edək ki, də­mir yo­lu nəq­liy­ya­tı is­tə­ni­lən dövrdə sər­ni­şin və yük­lə­rin da­şın­ma­sın­da ən perspek­tiv­li va­si­tə­lər­dən sa­yı­lıb. Çün­ki yük­lə­rin həc­mi­nə, sər­ni­şin­lə­rin sa­yı­na, ma­liy­yə xərclə­ri­nin mü­na­sib­li­yi­nə, ey­ni za­man­da da­ha təh­lü­kə­siz da­şın­ma­la­ra gö­rə də­mir yol­la­rı müs­təs­na əhə­miy­yə­tə ma­lik­dir. Nax­çı­van əra­zi­sin­də də ötən əs­rin əv­vəl­lə­rin­dən də­mir yol­la­rı­nın möv­cud­lu­ğu mux­tar res­pub­li­ka­nın tran­zit im­kan­la­rı­nı or­ta­ya qo­yub. La­kin bu sa­hə­də mü­hüm irə­li­lə­yiş­lə­rə ümum­mil­li li­der Hey­dər Əli­ye­vin xid­mət­lə­ri sa­yə­sin­də na­il olu­nub. Mux­tar res­pub­li­ka­da yük və sər­ni­şin­da­şı­ma­la­rı­na olan tə­lə­ba­tı tə­min et­mək, xid­mə­tin sə­viy­yə­si­ni yük­səltmək məq­sə­di­lə ulu ön­də­ri­mi­zin şəx­si tə­şəb­bü­sü ilə hə­lə 1976-cı il­də də­mir yol­la­rı­nın Nax­çı­van His­sə­si­nin mər­kə­zi apa­ra­tı İmiş­li stan­si­ya­sın­dan Nax­çı­van şə­hə­ri­nə kö­çü­rü­lüb və hər­tə­rəf­li fə­a­liy­yə­ti tə­min edi­lib. Bu mü­hüm qə­rar mux­tar res­pub­li­ka­da də­mir­yol infrastruk­tu­ru­nun for­ma­laş­dı­rıl­ma­sın­da, hə­rə­kə­tin in­ten­siv­li­yi­nin tə­min olun­ma­sın­da, ey­ni za­man­da Nax­çı­van­da bu sa­hə­nin mü­hüm ba­za­sı­nın əsa­sı­nın qo­yul­ma­sın­da əhə­miy­yət­li rol oy­na­yıb. La­kin ötən əs­rin 90-cı il­lə­ri­nin əv­vəl­lə­rin­də baş ve­rən ha­di­sə­lər, er­mə­ni hər­bi bir­ləş­mə­lə­ri tə­rə­fin­dən Azər­bay­can əra­zi­lə­ri­nin iş­ğal edil­mə­si də­mir yo­lu şə­bə­kə­si­nə də cid­di zi­yan vu­rub, 240 ki­lo­metrdən ar­tıq də­mir yo­lu xət­ti da­ğın­tı­la­ra mə­ruz qa­lıb. Nə­ti­cə­də, Meh­ri-Kər­çi­van sa­hə­sin­də qa­tar­la­rın hə­rə­kə­ti da­yan­dı­rı­lıb, Nax­çı­van Mux­tar Res­pub­li­ka­sı­nın də­mir yo­lu öl­kə­dən təc­rid edi­lib, mux­tar res­pub­li­ka blo­ka­da və­ziy­yə­ti­nə dü­şüb. İc­ti­mai-si­ya­si və­ziy­yə­tin kəs­kin­ləş­di­yi hə­min dövrdə mux­tar res­pub­li­ka­da bü­tün mü­əs­si­sə­lə­rin fə­a­liy­yə­ti if­lic və­ziy­yə­ti­nə dü­şüb, iq­ti­sa­di ka­tastrof özü­nün pik nöq­tə­si­nə ça­tıb. La­kin ümum­mil­li li­de­ri­mi­zin gər­gin əmə­yi sa­yə­sin­də Nax­çı­van əha­li­si sa­ba­ha olan ümi­di­ni itir­mə­yib, "blo­ka­da xə­bər­çi­si" sa­yı­lan də­mir yo­lu nəq­liy­ya­tı mux­tar res­pub­li­ka da­xi­lin­də öz fə­a­liy­yə­ti­ni da­vam et­di­rib. Apa­rı­lan təh­lil­lər onu gös­tə­rir ki, bu nəq­liy­yat nö­vü­nə da­xil­də o qə­dər eh­ti­yac du­yul­ma­sa da, Nax­çı­va­nın is­tə­ni­lən dövr üçün qan da­ma­rı ro­lu­nu oy­na­yan də­mir yo­lu öz iş­lək­li­yi­ni məh­dud əra­zi və im­kan­lar çər­çi­və­sin­də da­vam et­di­rib. Tə­bii ki, son­ra­kı dövrlər­də mux­tar res­pub­li­ka­ya gə­ti­ri­lən və bu­ra­dan gön­də­ri­lən yük­da­şı­ma­la­rın­da, elə­cə də sər­ni­şin­da­şı­ma­da al­ter­na­tiv va­si­tə­lər­dən is­ti­fa­də olun­sa da, də­mir yol­la­rı­nın in­ki­şa­fı diq­qət­dən kə­nar­da qal­ma­yıb. Və nə­in­ki kə­nar­da qal­ma­yıb, hət­ta bu sa­hə­də mü­hüm infrastruk­tur təd­bir­lə­ri hə­ya­ta ke­çi­ri­lib". Sə­bu­hi Hə­sə­no­vun mə­qa­lə­sin­dən gö­rü­nür ki, Mux­tar Res­pub­li­ka­nın Ali Məc­li­si­nin səd­ri Va­sif Ta­lı­bo­vun 2011-ci il 16 mart ta­rix­li Sə­rən­ca­mı ilə təs­diq edil­miş "Nax­çı­van Mux­tar Res­pub­li­ka­sın­da də­mir yo­lu nəq­liy­yat sis­te­mi­nin 2011-2015-ci il­lər üz­rə İn­ki­şaf Pronqra­mı"nın uğur­la ic­ra olun­ma­sı mux­tar res­pub­li­ka­da də­mir yo­lu nəq­liy­ya­tı­nın in­ki­şa­fın­da ye­ni mər­hə­lə­nin əsa­sı­nı qoydlu. Da­ha son­ra mə­qa­lə­də oxu­yu­ruq: "Son il­lər Cul­fa stan­si­ya­sın­da Yük və Sər­ni­şin Da­şı­ma­la­rı İda­rə­si­nin in­zi­ba­ti bi­na­sı, Cul­fa Lo­ko­mo­tiv De­po­su, Lo­ko­mo­tiv Bri­qa­da­la­rı­nın İda­rə­e­dil­mə­si Mər­kə­zi və ra­dio-ra­bi­tə se­xi bi­na­sı əsas­lı tə­mir edi­lə­rək is­ti­fa­də­yə ve­ri­lib. Mux­tar res­pub­li­ka­da yol-nəq­liy­yat komplek­si­nin ye­ni­ləş­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də gö­rü­lən iş­lə­rin da­va­mı ola­raq Qa­ra­börk və Və­li­dağ stan­si­ya­la­rın­da yük­lə­mə və bo­şaltma mey­dan­la­rı ya­ra­dı­lıb, 2011-ci il­dən Və­li­dağ stan­si­ya­sın­dan Qa­ra­börk stan­si­ya­sı­na qum-çın­qıl, Şah­tax­tı stan­si­ya­sın­dan isə Nax­çı­van və Qa­ra­börk stan­si­ya­la­rı­na tra­ver­tin-mər­mər blok­la­rı­nın da­şın­ma­sı­na baş­la­nı­lıb. 2014-cü il­də cə­miy­yə­tin İnfrastruk­tur İda­rə­si­nin in­zi­ba­ti bi­na­sı əsas­lı tə­mir və ye­ni­dən­qur­ma iş­lə­rin­dən son­ra is­ti­fa­də­yə ve­ri­lib. Ha­zır­da Or­du­bad­da sər­ni­şin vağ­za­lı və Yol Sa­hə­si­nin in­zi­ba­ti bi­na­la­rı­nın ti­kin­ti­si, İda­rə­et­mə Mər­kə­zi və Yol Sa­hə­si­nin yar­dım­çı bi­na­la­rı­nın əsas­lı tə­mi­ri­nin da­vam et­di­ril­mə­si bu sa­hə­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lən təd­bir­lə­rin da­vam­lı xa­rak­ter al­ma­sı­nın əya­ni ifa­də­si­dir.

Ye­ni ava­dan­lıq­la­rın, ma­şın və me­xa­nizmlə­rin alı­nıb gə­ti­ril­mə­si, yol­la­rın əsas­lı tə­mi­ri və ye­ni­dən qu­rul­ma­sı, va­qon­la­rın is­tis­ma­ra ya­rar­lı və­ziy­yət­də ol­ma­sı da diq­qət mər­kə­zin­də sax­la­nıb, yük və sər­ni­şin­da­şı­ma­la­rı­nın eti­bar­lı­lı­ğı tə­min edi­lib. İnfrastruk­tu­run da­im ye­ni­lən­mə­si, xid­mə­tin sə­viy­yə­si­nin yük­səl­dil­mə­si mux­tar res­pub­li­ka­da nəq­liy­ya­tın bu nö­vün­dən is­ti­fa­də edən­lə­rin sa­yı­nın artma­sı­na sə­bəb olub. "Nax­çı­van Də­mir Yol­la­rı" Məh­dud Mə­su­liy­yət­li Cə­miy­yə­tin­dən ve­ri­lən mə­lu­ma­ta gö­rə, bu ilin 11 ayın­da mux­tar res­pub­li­ka­da də­mir yo­lu va­si­tə­si­lə 138 min 414 sər­ni­şin və 48 min 804 ton yük da­şı­nıb. Ötən əs­rin 90-cı il­lə­rin­dən blo­ka­da­ya sa­lı­nan mux­tar res­pub­li­ka­da bu sa­hə­yə diq­qət gös­tə­ril­mə­səy­di, sa­da­la­dı­ğı­mız təd­bir­lər hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­səy­di, bu gün Nax­çı­van qon­şu öl­kə­lər­lə bir­gə hə­ya­ta ke­çi­ri­lən bey­nəl­xalq la­yi­hə­lə­rə qo­şu­la bil­mə­yə­cək­di. Çün­ki han­sı sa­hə olur­sa ol­sun, infrastruk­tu­ru möv­cud ol­ma­yan və ya mü­a­sir tə­ləb­lə­rə ca­vab ver­mə­yən ba­za ilə qar­şı­lıq­lı əmək­daş­lı­ğa ma­raq oyat­maq və bu­ra­da rol oy­na­maq müm­kün de­yil. Bir sa­hə­də ye­ni infrastruk­tur ya­rat­maq isə vaxt və bö­yük ma­liy­yə və­sa­i­ti tə­ləb edən pro­ses­dir. Bu ba­xım­dan mux­tar res­pub­li­ka­nın də­mir­yol tə­sər­rü­fa­tın­da ötən il­lər ər­zin­də gö­rül­müş bö­yük­miq­yas­lı iş­lər in­di öz bəh­rə­si­ni ve­rir".

Nax­çı­van-Təb­riz-Teh­ran-Məş­həd bey­nəl­xalq sər­ni­şin qa­ta­rı­nın fə­a­liy­yə­tə baş­la­ma­sı­nın ta­ri­xi­nə to­xu­nan mü­əl­lif xa­tır­la­dır ki, Nax­çı­van Mux­tar Res­pub­li­ka­sı ilə İran İs­lam Res­pub­li­ka­sı ara­sın­da bey­nəl­xalq sər­ni­şin qa­ta­rı­nın fə­a­liy­yə­tə baş­la­ma­sı "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Hö­ku­mə­ti ilə İran İs­lam Res­pub­li­ka­sı Hö­ku­mə­ti ara­sın­da Azər­bay­can və İran də­mir yol­la­rı­nın əla­qə­lən­di­ril­mə­si haq­qın­da" 2016-cı il fev­ra­lın 23-də Teh­ran şə­hə­rin­də im­za­lan­mış Çər­çi­və Sa­zi­şin­də öz ək­si­ni ta­pıb. "Bun­dan ötən döv­rü ər­zin­də "Azər­bay­can Də­mir Yol­la­rı" Qa­pa­lı Səhmdar Cə­miy­yə­ti ilə İran Də­mir Yol­la­rı ara­sın­da də­mir yol­la­rı­nın rəh­bər he­yə­ti və ekspertlə­ri­nin iş­ti­ra­kı ilə Nax­çı­van, Təb­riz, Teh­ran və Ba­kı şə­hər­lə­rin­də bir ne­çə gö­rüş ke­çi­ri­lib, im­za­lan­mış iki­tə­rəf­li pro­to­kol­la­ra əsa­sən, Nax­çı­van-Təb­riz-Teh­ran-Məş­həd bey­nəl­xalq sər­ni­şin qa­ta­rı­nın fə­a­liy­yə­tə baş­la­ma­sı, onun­la əla­qə­dar ta­rif­lər ra­zı­laş­dı­rı­lıb. Gös­tə­ri­lən is­ti­qa­mət üz­rə ümu­mi uzun­lu­ğu 1858 ki­lo­metr olan də­mir yo­lun­da hə­rə­kət üçün Ba­kı şə­hə­rin­dən gə­ti­ril­miş 3 ədəd mü­a­sir­tip­li sər­ni­şin va­qo­nun­dan is­ti­fa­də olu­na­caq. Qeyd edək ki, bu bey­nəl­xalq sər­ni­şin qa­ta­rı­nın fə­a­liy­yə­tə baş­la­ma­sı Nax­çı­van­dan İran İs­lam Res­pub­li­ka­sı­nın adı­çə­ki­lən şə­hər­lə­ri­nə və əks-is­ti­qa­mət­də sər­ni­şin­lə­rin ra­hat ge­diş-gə­li­şi­nə, ey­ni za­man­da hər iki tə­rə­fin tu­rizm sek­to­ru­na öz töh­fə­si­ni ve­rə­cək. Di­gər tə­rəf­dən, növ­bə­ti mər­hə­lə­də bu də­mir yo­lu xət­ti ilə yük­da­şı­ma­la­rın hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si nə­zər­də tu­tu­lur ki, bu da də­mir yo­lu­nun iq­ti­sa­di əhə­miy­yə­ti­ni xey­li ar­tı­ra­caq. Be­lə ki, ar­tıq Sa­raks üzə­rin­dən Or­ta Asi­ya­ya və Bən­dər-Ab­bas li­ma­nı­na marşrut­lar iş­lə­nib, yük­da­şı­ma ta­rif­lə­ri­nə gü­zəştlər olub. Bu­nun nə­ti­cə­si­dir ki, 2016-cı tldə Türkmə­nis­tan Res­pub­li­ka­sın­dan İran İs­lam Res­pub­li­ka­sı əra­zi­sin­dən keç­mək­lə mux­tar res­pub­li­ka­ya 53 va­qon - 3383 ton­dan ar­tıq güb­rə gə­ti­ri­lib. Bun­dan əla­və, ya­xın gə­lə­cək­də Ba­kı-Tif­lis-Qars də­mir yo­lu­nun Nax­çı­van də­mir yol­la­rı­na bir­ləş­di­ril­mə­si ilə mux­tar res­pub­li­ka­nın in­ki­şa­fı da­ha da sü­rət­lə­nə­cək, blo­ka­da­nın ya­rat­dı­ğı çə­tin­lik­lər tam ara­dan qal­dı­rı­la­caq".

Hə­qi­qə­tən də 1976-cı il­də Azər­bay­ca­nın o za­man­ki li­de­ri Hey­dər Əli­ye­vin, 2011-ci il­də isə Nax­çı­van Ali məc­li­si­nin səd­ri Va­sif Ta­lı­bo­vun iki mə­lum qə­rar­la­rı Nax­çı­van də­mir yol­la­rı­nın ta­ri­xin­də müs­təs­na rol oy­na­yıb. Blo­ka­da­ya alın­dı­ğı 1992-ci il­dən in­di­yə­dək Nax­çı­va­nın də­mir yo­lu sis­te­mi­nin da­ğı­dıl­ma­sı­na im­kan ve­ril­səy­di (tə­bii ki, bu­na cəhdlər çox olub), in­di nə mux­tar res­pub­li­ka­nın ən uc­qar nöq­tə­lə­ri sa­yı­lan Sə­də­rək­lə Or­du­ba­dın, nə də Nax­çı­van­la Məş­hə­din bir­ba­şa də­mir yo­lu əla­qə­si­ni re­al­lı­ğa çe­vir­mək müm­kün olar­dı...

Na­miq QU­Lİ­YEV