Ölkənin maliyyə bazarlarında xüsusi diqqətlə gözlənilən məsələlərdən biri də "tam üzən məzənnə"yə keçilməsi ilə bağlıdır. Xatırladaq ki, Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafı ilə bağlı hazırlanan "Strateji Yol Xəritəsi"ndə 2017-ci ildə manatın "tam üzən məzənnə"yə keçirilməsi nəzərdə tutulur.
Bundan sonra dollar-manat məzənnəsinin hansı istiqamətdə dəyişəcəyi isə biznes dairələri, eləcə də cəmiyyətdə böyük səbrsizliklə gözlənir. Əksər ekspertlər bu fikirdədir ki, dünyada gedən iqtisadi proseslər, xüsusən neftin qiymət artımı, qonşu ölkələr, əsasən də Rusiyada milli valyutanın güclənməsi, ABŞ-ın dollarla bağlı yeni siyasəti manatı tezliklə möhkəmləndirə bilər. Xüsusən də sonuncu amilin proseslərə əhəmiyyətli dərəcədə təsiri qaçılmaz sayılır.
Xatırladaq ki, ABŞ-ın Federal Ehtiyatlar Sisteminin (FES) 13-14 dekabr tarixlərində baş tutan iclasında səslənən fikirlərdən belə bəlli olur ki, güclü dollar ABŞ ixracı üçün əsas təhlükə qismində görülür. FES-in rəhbər şəxsləri son iclasda qeyd ediblər ki, möhkəmlənən dollar ABŞ iqtisadiyyatının əsas təhlükələrindən biridir. Çünki dolların bahalaşması ABŞ-da istehsal olunan məhsulların rəqabətqabiliyyətliliyinə mənfi təsir edir. Bununla yanaşı, idxalın ucuzlaşması inflyasiyaya təzyiq göstərir. Xatırladaq ki, dekabr iclasında FES baza uçot dərəcəsini 0,25% artıraraq 0,5-0,75%-ə çatdırıb. İclasdan sonra FES-in açıqladığı bəyanatda deyilir ki, 2017-ci ildə uçot dərəcəsi 3 dəfə artırıla bilər. Amma bunun ixraca mənfi təsiri fonunda cari il ərzində uçot dərəcəsində ümumiyyətlə dəyişiklik gözlənilmir. Elə bu da dolların kursuna mənfi təsir edə bilər. Təbii ki, bu proses Azərbaycanda da özünü göstərəcək. Digər tərəfdən tədiyyə balansında vəziyyət yenidən ölkənin lehinə dəyişir. Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) rəsmi statistikasına əsasən, 2016-cı ilin ikinci rübündə tədiyyə balansı 18 milyon dollar, üçüncü rübündə isə 63 milyon dollarlıq profisitlə tamamlanıb. Belə vəziyyətdə "Tam üzən məzənnə"yə keçid baş tutarsa, Azərbaycanın idxalı bir qədər də azalacaq və tədiyyə balansının profisiti neftin cari qiyməti sabit qalmaq şərtilə artmağa davam edəcək. Elə bu da manatı gücləndirəcək yeni amil sayılır.
Başqa bir tərəfdən "üzən məzənnə"yə keçid manatın real məzənnəsini müəyyənləşdirməyə imkan verəcək. İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin icraçı direktoru Vüsal Qasımlı "Region Plyus" jurnalına açıqlamasında bunu belə şərh edir: "Tam üzən məzənnə"yə keçid vacib və labüddür. Hazırda maliyyə sektoru ilə real sektor arasında pulun tarazlıq qiyməti yoxdur. Yəni maliyyə sektoru istəyir ki, pulu mümkün qədər baha satsın, real sektor isə istəyir ucuz alsın. Bu vəziyyət manatın ucuzlaşması ilə bağlı güclü gözləntidən irəli gəlir, insanlarda bir əminlik var ki, manat "sərbəst üzüb" tarazlıq məzənnəsini tapmasa, mütləq ucuzlaşacaq. Məhz buna görə hər iki tərəf -həm bank, həm də real sektor pulu xarici valyutaya çevirib saxlamağa üstünlük verir. Məzənnənin ədalətli müəyyənləşməsi üçün ölkədə maliyyə alətlərinin inkişafı və maliyyə dərinliyinin artması vacibdir. Amma bu iki məsələ bir-birindən o qədər asılıdır ki, biz heç birinin inkişafını o birisinin çökməsi bahasına həyata keçirə bilmərik. Yəni bu işin iki tərəfi də paralel getməlidir. Bu baxımdan "Strateji Yol Xəritəsi"ndə də qeyd olunub ki, biz ilk növbədə maliyyə-bank sektorunda likvidlik və kapitallaşma ilə bağlı problemlərin həllinə dəstək verməliyik".
V.Qasımlı hesab edir ki, "üzən məzənnə" üçün digər bir çağırış Azərbaycanda böyük miqdarda yığımın olmasıdır. Onun sözlərinə görə, təxminən 40 milyard dollara yaxın ölkənin strateji valyuta ehtiyatları, üstəlik ev təsərrüfatlarının, bankların və özəl sektorun yığımı birlikdə 100 milyard dollara yaxın bir məbləğ edir: "Klassik iqtisadi nəzəriyyəyə görə, yığım investisiyaya bərabər olmalıdır. Bizdə isə bu iki komponent arasında sanki bir tıxac var. Bunun da səbəbi manatın ucuzlaşmasına dair gözləntidir. "Tam üzən məzənnə"yə keçməklə biz manatın real qiymətinin tapılmasına şahid olacağıq və bu gözlənti aradan qalxacaq. Manatın tarazlaşması real sektorla maliyyə sektoru arasındakı körpülərin bərpa olunmasına gətirəcək". Bütün bunlar isə nəticə etibarı ilə manatın mövqeyinin güclənməsinə gətirib çıxarmaq iqtidarındadır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, neftin qiymətində də artımlar qeydə alınır. Bu artım davamlı olsa, ölkəyə gələn dollar kütləsi əhəmiyyətli dərəcədə artacaq. Elə bu da manatın möhkəmlənməsinə rəvac verən əsas faktorlar sırasında yer alır.
Tahir TAĞIYEV
