ABŞ-ın Federal Ehtiyatlar Sisteminin (FES) uçot dərəcəsini artırmasından sonra neftin yenidən ucuzlaşacağına dair verilən proqnozlar özünü doğrultmur. Əksinə, neftin qiymətində yeni yüksəliş qeydə alınmaqdadır və indi əksər banklar, araşdırma mərkəzləri qiymətlərin daha sürətlə yüksələcəyi anonsunu verir.
Xatırladaq ki, FES uçot dərəcəsinin 0,25 faiz artırılması barədə qərar qəbul edib. Bununla da FES uçot dərəcəsini 0,5 faizdən 0,75 faizə qaldırıb. Bundan sonra neftin qiymətində ucuzlaşma olsa da, bu az bir dövrü əhatə etdi və qiymətlərdə yeni yüksəliş qeydə alınmaqdadır. Yeri gəlmişkən onu da qeyd edək ki, Azərbaycanın dünya bazarına çıxararaq satdığı "Azeri LT CIF" markalı xam neftin bir barrelinin qiyməti 0,95 dollar və yaxud 1,69% artıb. Bununla "Azeri LT CIF" markalı neftin bir barrelinin qiyməti 57,14 dollara bərabər olub. Qiymətlərin isə daha da artacağı və hətta tezliklə 70 dolları keçəcəyini bəyan edənlərin sayı artır.
Qeyd olunanlar fonunda dünyanın ən böyük banklarından olan "JP Morgan" 2017-ci il üçün "Brent" və Qərbi Texas növü "Layt" markalı neftlər üzrə qiymət proqnozunu dəyişib və qiymətlərin yüksələcəyini bəyan edib. "JP Morgan" "Brent" markalı neftin orta qiymətinin gələn il 58,25 dollar, "Layt" neftinin isə 56,25 dollar olacağını proqnozlaşdırır. ABŞ-ın qabaqcıl banklarından olan "Citibank" 2017-ci ildə neftin orta qiymətinin ən azı 60 dollar səviyyəsində olacağını nəzərdə tutur. Banka görə, neftin qiyməti hətta 70 dollar səviyyəsini də keçə bilər. Bankın hesabatına əsasən, Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatı (OPEK) və kartelə üzv olmayan 11 neft hasilatçısı ölkələr Vyana razılaşmasına tam əməl edərsə, gələn ilin birinci rübündə dünyada neft ehtiyatları üçdəbir həddə azala bilər. Razılaşma neft bazarında tarazlığın tezliklə bərpa olunacağından xəbər verir. Hesabatda bildirilir ki, neft hasilatçısı ölkələr əldə etdikləri razılaşmaya tam əməl etməsələr, yəni istehsalı gündəlik 1,8 milyon barrel azaltmasalar belə, dünya üzrə neft ehtiyatları proqnozlardan daha sürətlə azalacaq. Proqnozun müəllifi olan "Citigroup"un Əmtəə Bazarlarının Araşdırılması Departamentinin rəhbəri Ed Mors bildirib ki, anlaşma neft bazarında tezliklə tarazlığın bərpa olunacağını göstərir: "Biz 2017-ci ildə neftin orta qiymətinin 60 dollar səviyyəsində olacağına çox əminik. Hətta bəzi hallarda neft 70 dollar səviyyəsini də ötə bilər". Hesabatda həmçinin qeyd olunub ki, qlobal neft ehtiyatlarının bir hissəsi Çin və Hindistanın ehtiyatlarının artırılmasına və yeni neft emalı zavodlarına yönələcək: "Standard & Poor's" Beynəlxalq Reytinq Agentliyi isə 2017-ci il üçün neftin qiyməti üzrə proqnozlarını yaxşılaşdıraraq bir barrelə görə 45 dollardan 50 dollara qaldırıb: "Biz OPEK üzvlərinin neft hasilatının sutkada 1,2 milyon barrel azaldılması, həmçinin qeyri-üzv ölkələr ilə isə hasilatın sutkada 558 min barrel azaldılması barədə razılığın əldə olunmasından sonra neftin qiyməti üzrə proqnozumuza yenidən baxdıq. OPEK-in bəyanatına bilavasitə reaksiya hazırda qiymətləndirmə üçün aşağı hədd müəyyənləşdirən cari qiymətlərin sıçraması oldu".
İndi iddialar səslənir ki, ABŞ şist neft hasilatını artırmaqla qiymətlərin yüksəlməsinə mənfi təsir edə bilər. Amma ABŞ Dövlət Departamentinin beynəlxalq enerji məsələləri üzrə xüsusi elçisi və əlaqələndiricisi Amos Hokştayn qeyd edir ki, ABŞ neft qiymətlərinin aşağı düşməsində maraqlı deyil. Düzdür, indiki vəziyyətdə neftin qiyməti yalnız iqtisadi səbəblərlə deyil, həm də siyasi faktorlarla tənzimlənir. Amma dünya iqtisadiyyatında yaranan böhranlı durum səbəbindən yalnız istehsalçı ölkələrin deyil, istehlakçı ölkələrin də neftin dünya bazarındakı qiymətinin artmasına marağı var. Neftin qiymətinin qalxması dünyada iqtisadi fəallığın artması üçün vacib əhəmiyyət daşıyır və birbaşa proseslərə təsir edir. İndilikdə isə neftin qiymət artımı, digər hasilatçı ölkələr kimi, Azərbaycan üçün də vacibdir. Əvvəla bu, neft gəlirlərinin artmasına gətirib çıxaracaq. Son bir ildə isə Azərbaycanın neft satışından əldə etdiyi gəlirlərin həcmi 3 dəfə aşağı düşüb. Amma neftin dünya bazarında bahalaşması vəziyyəti əsaslı surətdə dəyişmək iqtidarındadır. Bununla ölkəyə daxil olan vəsaitin həcmi artır, həm də manata tələb çoxalır. Mövcud qiymətlər bu gedişlə manata təzyiqi azaldacaq, çünki neftin hazırkı qiyməti ölkəyə əlavə dollar kütləsinin daxil olmasına rəvac verir. Hesab edilir ki, neftin qiyməti artarsa, bu, birbaşa manatın məzənnəsinin yüksəlməsinə gətirib çıxaracaq. Eyni zamanda, ölkənin valyuta ehtiyatlarının miqdarını yenidən çoxaldacaq.
Tahir TAĞIYEV
