Ötən illərlə müqayisədə bu gün banklardan kredit götürmək xeyli dərəcədə çətinləşib. İndi banklar kredit üçün müraciət edən müştərilərin maliyyə gəlirlərini hərtərəfli araşdırmadan kredit ayırmır. İş yerindən arayış, kredit tarixçəsi, əməkhaqqının minimum həddi, girov kimi vacib amillər mütləq qeydə alınır. Banklar üçün önəmli məqamlardan biri də zamin tələbidir.
Bəzi kreditlərdə hətta iki zamin belə tələb olunur. Lakin şərtlər təkcə bununla bitmir. İndi banklar dövlət işində işləməyən, məvacibini kartla almayan, amma potensial kredit ödəyicisi olan şəxslərə də kredit ayırmır. Onlar bəzən bu insanların ödəmə qabiliyyəti haqqında araşdırma aparmadan belə şəxslərə kredit verməkdən imtina edir. Araşdırmalar isə göstərir ki, belə ayrıseçkilik, kreditin ancaq kartı olanlara verilməsi fonunda kredit alanların sayı da azalır. Onu da qeyd edək ki, əmək haqqını kartla alanların yalnız maaşları yüksək olanları kredit almaq üçün müraciət edə bilir. Təhlillər göstərir ki, banklar məhz krediti qaytara bilmədikdə vətəndaşın kartından pulu silə biləcəklərini düşündüyünə görə ancaq kartı olan şəxslərə kredit verir. Ona görə də əksər hallarda kartdan pulun silinməsini müqaviləyə də daxil edirlər. Bununla banklar asan yolla kreditlərin geri qaytarılmasını təmin etməyə çalışır.
Özəl sektorda işləyənlər isə yalnız əmək haqqı kartı, yəni bankda hesabı olduğu halda kreditə müraciət etmək imkanına malikdir. Bu da, istər-istəməz, kredit alanların sayının azalmasına gətirib çıxarır. Çünki bu gün ölkədə heç də hamı əmək haqqını kredit kartları vasitəsilə almır. Əsasən də özəl sektorda çalışanlar əmək haqqını nağd şəkildə alır. Yaranmış vəziyyət nəticədə ona gətirib çıxarır ki, bəzən nağd şəkildə yüksək əmək haqqı alanlar da bank kreditlərindən faydalana bilmir. Ekspertlərə görə, belə yanaşma doğru deyil. Çünki bu, kredit alanların sayına mənfi təsir göstərir, kredit almaq istəyənlərin bu imkanlarını məhdudlaşdırır. Vəziyyətdən çıxış yolu kimi ekspertlər bankların, ən azından, sosial ödənişlərə uyğun olaraq kredit verməsini vacib saysa da, banklar buna da getmir. Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, ancaq kartı olanlara kredit verilməsinin özü banklara da ziyan gətirir. Çünki bankların əsas gəlir mənbəyi kreditləşmədən əldə olunur. Belə qaydalar isə kredit alanların sayını azaltdığı üçün nəticədə bankların kredit portfeli zəifləyir. Ən azından ona görə ki, yalnız əmək haqqı kartı olanlara kredit alma hüququnun verilməsi çoxsaylı kredit almaq istəyənlərin kredit almaq hüququnun məhdudlaşdırılması deməkdir. Məsələnin digər mənfi cəhəti isə bu durumun iqtisadiyyata banklar vasitəsilə daxil edilən pulların da miqdarının azalmasına gətirib çıxarmasıdır. Bu da, öz növbəsində, iqtisadi aktivliyin də aşağı düşməsinə gətirib çıxarır. Hadisələrin bu səpkidə inkişafı isə hökumətin də maraqlarına cavab vermir. Görünür, elə bu səbəbdəndir ki, digər mənbələr hesabına da bazarı kreditlə təmin etmək indi hökumətin əsas planları sırasında yer alır. "Azərbaycan Respublikasında maliyyə xidmətlərinin inkişafına dair Strateji Yol Xəritəsi"ndə bu xüsusda maraqlı məqamlara toxunulub. Burada qeyd olunur ki, 2020-ci ilədək olan dövrdə maliyyə institutları, xüsusilə də banklar sağlamlaşdırılacaq, maliyyə institutlarının likvidlik və kapitallaşma problemləri həll ediləcək, qeyri-işlək aktivlərin restrukturizasiyası üzrə tədbirlər həyata keçiriləcək.
Eləcə də emitentlərin və investorların qiymətli kağızlar bazarında iştirakı üçün zəruri şərait yaradılacaq, infrastruktur genişləndiriləcək və təşviqedici tədbirlər müəyyənləşdiriləcək. Həmçinin maliyyə xidmətləri sektoru güclü və diversifikasiya olunmuş maliyyə institutlarından təşkil olunacaq, davamlı artım və mənfəətlilik nümayiş etdirəcək. Eyni zamanda, bank sektorunda konsolidasiya prosesinin sürətlənməsi, bankların maliyyə nəticələri arasında fərqlərin azalması müşahidə ediləcək. Nəticədə banklar böyüyəcək, xidmət portfeli diversifikasiya olunacaq və bank olmayan yeni maliyyə institutları yaranacaq. Bank olmayan yeni maliyyə institutlarının təqdim edəcəyi əlavə kredit məhsulları istehlak kreditlərinə alternativ çıxış imkanları yaradacaq və sektorda rəqabəti gücləndirəcək. Korporativ müştərilər üçün də yeni kredit növləri təklif ediləcək. Beləliklə, buradan aydın görünür ki, əlavə kredit məhsulları istehlak kreditlərinə alternativ çıxış imkanları yaradacaq. Bu isə bankların isthelak və digər kredit sahəsində bazara şərtlərini diqtə etməsinin başa çatması deməkdir. Sözügedən yol xəritəsi ilə Azərbaycanda səhm və istiqraz bazarları artıq səmərəli fəaliyyət mərhələsinə çatacaq. Burada o da qeyd olunur ki, maliyyə institutları səmərəliliyin artırılmasını və rəqəmsallaşmanı 2025-ci ilədək olan dövrdə də davam etdirəcək. Bu dövrdə tənzimləmədə dəyişikliklər və texnoloji inkişaf nəticəsində banklar proses və əməliyyatlarını daha çox rəqəmsallaşdıracaq. Yüksək nəticə əldə edilməsi, sərf olunan vaxtın və əməyin optimallaşdırılması məqsədilə bir sıra funksiyalar vahid struktur bölmədə cəmləşəcək və bank əməliyyatlarının 90 faizindən çoxu alternativ xidmət kanalları vasitəsilə aparılacaq. Filiallar əlavə dəyər yaratmaqla, yeni və daha dərin müştəri münasibətləri quracaq. 2025-ci ildən sonrakı dövrdə bank sektorunun rəqəmsallaşdırılması tamamlanacaq.
Tahir TAĞIYEV
