Qonşu Rusiyada, Qazaxıstanda və neft hasilatı ilə məşğul olan bir çox ölkələrdə milli valyutaların dollar qarşısında güclənməsi müşahidə olunur. hesab edilir ki, neftin qiyməti yüksəldikcə, bu proses milli valyutaların daha sürətlə bahalaşmasına rəvac verəcək.
Azərbaycanda da yaxın günlər ərzində analoji vəziyyətin müşahidə olunması gözlənir. Düzdür, son hərraclarda dolların məzənnəsi manata nisbətdə artır. Amma ölkənin neft gəlirlərinin artması Azərbaycana daha çox dollar daxil olması anlamına gəlir və bu da istənilən halda ABŞ valyutasını manat qarşısında ucuzlaşdıracaq.
Onu da nəzərə alaq ki, neftin qiymətinin artıq bundan sonra əhəmiyyətli dərəcədə bahalaşması gözlənir. Çünki hasilatı azaltmaqla qiymətləri sabitləşdirmək istəyən ölkələrin sayı artır. Artıq məlum olub ki, Nigeriya da tam istehsal həddinə çatdıqdan sonra OPEK-in sazişinə qoşulub gündəlik neft hasilatını 50 min barrel azalda bilər. Nigeriyanın neft naziri Emmanuel İbe Kaçikvunun sözlərinə görə, Nigeriya noyabr ayında hər gün 1,6 milyon barrel neft hasil edib. İndi Nigeriyanın da hasilatı azaltmaq niyyəti bazarlara qiymət baxımından əlavə təsir göstərə bilər.
Xatırladaq ki, OPEK-in üzvü olmayan ölkələr dekabrın 10-da Vyanada gündəlik neft hasilatının ümumən 558 min barrel, o cümlədən Azərbaycan tərəfindən 35 min barrel azaldılmasını razılaşdırıb. Bu sazişə Azərbaycanla bərabər daha 10 ölkə - Rusiya, Bəhreyn, Bruney, Qazaxıstan, Malayziya, Meksika, Oman, Ekvatorial Qvineya, Sudan və Cənubi Sudan qoşulub. Saziş yanvar ayında qüvvəyə minəcək. Gələn ilin birinci yarısı üçün nəzərdə tutulan sazişin müddəti uzadıla bilər. Liviya və Nigeriya istehsalı azaltmaq barədə heç bir öhdəlik qəbul etməyib. Amma indi Nigeriya mövqeyini dəyişir və Liviyanın da eyni addım atması istisna olunmur. OPEK ölkələri isə hələ noyabrın 30-da keçirilən iclasda gündəlik neft hasilatını 1,2 milyon barrel azaldaraq 32,5 milyon barrelə çatdırmaq barədə razılığa gəliblər. Məhz bu fonda dünya birjalarında neftin qiymətinin bahalaşması davam edir.
Nyu-Yorkun NYMEX birjasında "Layt" markalı neftin bir barrelinin qiyməti 1,33 dollar bahalaşaraq 52,83 dollar, Londonun ICE birjasında "Brent" markalı neftin bir barrelinin qiyməti 1,36 dollar artaraq 55,69 dollar olub. Ölkəmizin satdığı "AzəriLayt" markalı neftin bir barrelinin qiyməti isə 1,94 dollar bahalaşaraq 56,83 dollar təşkil edib. "Finam" şirkətlər qrupunun analitiki Boqdan Zvariç hesab edir ki, Vyanada neft hasilatının azaldılmasına dair razılaşma əldə olunandan sonra dünyada neftin qiymətləri artaraq bir barrel üçün 65 dollara çata bilər. Bütün bunlar isə, qeyd olunduğu kimi, milli valyutların da durumuna təsir edir. İndi OPEK-in və quruma üzv olmayan digər ölkələrin hasilatın azaldılması ilə bağlı razılaşmasından sonra manatın məzənnəsinin necə dəyişəcəyi xüsusi maraq doğurur. Çünki neftin qiyməti manatın məzənnəsi üçün önəmlidir. Düzdür, manatın məzənnəsi üçün, neftin qiyməti ilə yanaşı, Dövlət Neft Fondundan xərcləmlər səviyyəsi də olduqca vacibdir. Çünki manatın taleyini artıq daha çox Mərkəzi Bankın intervensiyası deyil, Neft Fondunun hərraca çıxardığı dollarların məbləği müəyyənləşdirir. Neftin qiymətinin artması nəticəsində ölkəyə əlavə dollar axını isə fondun hərraca daha çox ABŞ valyutası çıxarmasına səbəb ola bilər. Mütəxəssislər hesab edir ki, neftin dünya bazar qiyməti 55-60 dollar arasında dəyişdiyi halda bu, manatın möhkəmlənməsi üçün yetərli olacaq. Hazırda qiymətlər məhz bu intervalda dəyişir. Hesab edilir ki, neftin qiyməti artdıqca bazara ciddi intervensiya olacaq. Bu mənada artıq növbəti ildə də həm dollara tələbin azalması, həm də manatın bahalaşması müşahidə ediləcək. Digər tərəfdən gələn il, Rusiya və Qazaxıstanda olduğu kimi, Mərkəzi Bank mövcud məzənnə siyasətindən istifadə edib liberal üzən məzənnə siyasətinə keçəcək. Belə vəziyyətdə neftdən gələn gəlirlərin artması dolları manat qarşısında dəyərdən salacaq. Azərbaycanın milli iqtisadiyyat perspektivi üzrə strateji yol xəritəsində də də bildirilir ki, 2017-ci ildə ölkədə manatla bağlı tam üzən məzənnə rejimi tətbiq olunacaq. Strateji yol xəritəsində o da qeyd edilir ki, üzən məzənnə rejiminə keçidin şərtlərindən biri də daxili maliyyə bazarının inkişafına, məzənnə risqlərindən sığortalanmağa imkan verən digər maliyyə alətlərinə nail olmaqdan ibarətdir. Məhz yeni maliyyə alətləri də manatı bahalaşdıracaq.
Tahir TAĞIYEV
