Son günlərdə dünya neft bazarında ciddi dəyişikliklər qeydə alınır. Buna əsas səbəb neftin qiyməti ilə bağlı Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatının (OPEK) mənzil-qərargahında OPEK və qeyri-OPEK ölkələrinin görüşündə konkret razılıqların əldə olunmasıdır.
Məhz bu razılıqlardan sonra neft qiymətlərində yüksəliş qeydə alınır və gələn ildən etibarən neftin qiymətinin daha yüksək hədlə ifadə olunması gözlənir. Son məlumatlara görə, artıq "Brent" markalı neftin qiyməti 21 iyul 2015-ci il tarixindən bu yana ilk dəfə olaraq bir barrelə görə 57 dolları ötüb. Qeyd olunduğu kimi, buna əsas səbəb Vyanada OPEK və qeyri-OPEK ölkələrinin hasilat səviyyəsilə bağlı razılıq əldə etmələridir. Belə ki, qeyri-OPEK ölkələri gündəlik neft hasılatını 600 min barreldən çox olmaqla azaldacaqlarına dair OPEK ölkələri ilə razılığa gəlib.
Hələ noyabrın 30-da OPEK-in Vyanada keçirilən toplantısında gündəlik neft hasilatının 1,2 milyon barrel azaldılması qərara alınaraq, qeyri-OPEK ölkələrinin də öz hasilat proqramlarında dəyişiklik etməsi üçün məsləhətləşmələr aparılmışdı. Artıq qeyri-OPEK ölkələri, o cümlədən Azərbaycan da bu təşəbbüsə qoşularaq, dünya bazarlarında neftin qiymətinin sabitləşməsi və tələb-təklif mütənasibliyinin qorunması məqsədilə hasilatın azalmasına dair qərar qəbul edib. Bu razılaşma hər iki tərəf arasında 15 ildən bəri qəbul edilmiş ilk birgə paktdır. Razılaşma ümumilikdə 25 ölkə tərəfindən dəstəklənir.
Həm OPEK, həm də qeyri-OPEK ölkələri gələn il yanvarın 1-dən etibarən razılaşmaların tətbiqinə başlayacaq. Bildirək ki, OPEK-ə üzv olmayan ölkələrin neft hasilatını azaltmasına dair dəqiq məlumatlar da açıqlanıb. Razılığa əsasən, Malayziya neftin səviyyəsini sutkada 20 min, Ekvatorial Qvineya 12 min, Bəhreyn isə 10 min barrel azaldacaq. Cənubi Sudan hasilatı sutkada 8 min barrel, Sudan və Bruney isə hər biri 4 min barrel aşağı salacaq. Azərbaycan, Rusiya, Meksika, Qazaxıstan və digər ölkələr üçün hasilatın azaldılması həcmləri barədə də məlumatlar bəllidir. Belə ki, Rusiya sazişə görə hasilatı 300 min, Meksika 100 min, Oman 45 min, Azərbaycan 35 min, Qazaxıstan isə 20 min barrel azaldacaq. Ümumilikdə kartelə daxil olmayan 11 ölkə neft hasilatını sutkada 558 min barrel azaltmış olacaq.
Azərbaycanın energetika naziri Natiq Əliyev bütün bunları yüksək qiymətləndirir. Onun sözlərinə görə, görüşdə OPEK ölkələri gündəlik neft hasilatını 32,5 milyon barrel həcmində saxlamaqla bağlı öhdəliklərini bir daha təsdiqləyərək, bu həcmdən çox neft istehsal etməyəcəklərini bəyan ediblər: "Görüşdə OPEK-ə üzv olmayan 11 ölkə də iştirak edib. Bu ölkələrin 2017-ci il yanvarın 1-dən gündəlik neft hasilatını 558 min barrel azaltmaları barədə razılıq əldə olunub. Razılaşmaya əsasən, Azərbaycan üçün bu göstərici sutkada 35 min barrel müəyyənləşdirilib". Nazir bildirib ki, qəbul edilən qərarın icrasına nəzarət məqsədilə Rusiya və Küveytin rəhbərliyi ilə Monitorinq Komitəsinin yaradılması məqsədəuyğun hesab edilib. OPEK və təşkilata daxil olmayan ölkələr razılığa gəliblər ki, neft bazarında qiymətlərin sabitliyinin uzunmüddətli olması üçün mütəmadi görüşlər keçirilsin. Eyni zamanda, tədbirdə iştirak etməyən digər qeyri-OPEK ölkələri də bu sazişə qoşulmağa dəvət olunub. Bütün bunlar neft gəlirlərinin, digər ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycanda da artmağa doğru gedəcəyini təsdiq edir. Amma Azərbaycan, buna paralel olaraq, həm də qeyri-neft sektorunu sürətlə inkişaf etdirməyə xüsusi diqqət yetirir. Vaşinqtonun "Frontier Strategy Group" konsaltinq şirkəti məhz bu fonda Azərbayanda davamlı iqtisadi artımın olacağını bəyan edir. Qurumun analitik hesabatında qeyd olunur ki, 2017-ci ilin büdcəsi neftin bir barrelinin orta illik qiyməti 40 dollar nəzərdə tutulmaqla konservativ model üzrə formalaşdırılıb. Həmçinin bildirilir ki, hökumət hər il öz xərclərini 5 faiz səviyyəsində azaltmağa başlayacaq. "Frontier Strategy Group"un proqnozuna görə, daxili və idxal məhsullarının cəmləşdirilməsi Azərbaycan iqtisadiyyatının artımına səbəb olacaq və bu çərçivədə artıq bir sıra idxal mallarının rüsumu artırılıb. "Azərbaycan Respublikasının milli iqtisadiyyat perspektivi üzrə Strateji Yol Xəritəsi" fonunda isə qeyri-neft sahəsi üzrə iqtisadi artım daha dinamik xarakter ala bilər. Burada nəzərdə tutulan planlar hesabına Azərbaycan hökuməti Azərbaycan Dövlət Neft Fondunun (ARDNF) dövlət büdcəsi gəlirlərindəki payını təxminən 3 dəfə azaltmağı planlaşdırır: "Bu gün dövlət sektorunda xərclənən hər ikinci manat (təqribən 50%-i) ARDNF-dən edilən transfertlərin hesabına maliyyələşdirilir. Bu rəqəm 2025-ci ilə qədər 15%-ə endirilməlidir. ARDNF-in transfert edə biləcəyi məbləğ onun gəlirləri ilə, yəni neftin qiymətləri ilə sıx əlaqələndirilib. Bu asılılıq Azərbaycan iqtisadiyyatına neft qiymətlərindəki dəyişikliklərin ciddi təsirinin əsas səbəblərindən biridir. İqtisadiyyatda özəl investisiyaların payını artırmaq üçün sabit artım tempinin olması çox vacibdir və dövlət büdcəsinin Fondun transfertlərindən daha az asılı olmasını tələb edir". Bütün bunlar o deməkdir ki, neft gəlirlərinin artması ilə yanaşı, Azərbaycan qeyri-neft sektorundan da böyük həcmdə gəlir əldə edəcək.
Tahir TAĞIYEV
