İqtisadi böhranın mövcud olduğu bir dönəmdə enerjidaşıyıcıların qiymətlərində artımların baş verəcəyi gözlənilən idi. Əslində belə qiymət artımları böhranın mahiyyətindən irəli gəlir və qaçılmaz olur.
Kimsə böhran dövrünü bir başqa cür yaşamağı düşünürsə, yanılır. Bu səbəbdən də böhranın yaratdığı çətinliklərdən faciə düzəltmək lazım deyil. Bu müvəqqəti çətinlikləri tək Azərbaycan iqtisadiyyatı və Azərbaycan əhalisi yaşamır. Bu gün dünyanın bütün ölkələri və xüsusilə də iqtisadiyyatı neftə bağlı ölkələr eyni durumdadır. Tariflərin səviyyəsinə gəldikdə isə, bizdə olan tariflər bir çox ölkələrdəki tariflərdən çox aşağıdır.
Bazar iqtisadiyyatı şəraitində heç bir təşkilat ziyanla fəaliyyət göstərə bilməz. Elə bu səbəbdən də Tarif Şurası Dövlət Neft Şirkətinin təkliflərini qəbul edərək, qazın və müvafiq olaraq elektrik enerjisinin tariflərini yeni bir yanaşımla artırdı. Yeni yanaşımın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Tarif Şurası enerjidaşıyıcıların qiymətlərinin budəfəki artımı zamanı əhalinin aztəminatlı təbəqələrinin maraqlarını maksimum qorumağa çalışdı və bu məqsədlə tariflərin artımına diferensial bir yanaşım ortaya qoydu. Bu isə Azərbaycan Hökumətinin apardığı sosial siyasətin mahiyyətinə tam uyğun bir addımdır. Belə ki, qaz istehlakçısı olan əhali il ərzində istifadə etdiyi 1500 kubmetr qaza görə ödənişi indiyə qədər mövcud olan tariflərlə - 1 kubmetr üçün 10 qəpik hesabı ilə həyata keçirəcək. İl ərzində 1500 kubmetrdən artıq istifadə olunan qaza görə ödəniləcək haqq isə iki dəfə artıq, yəni 1 kubmetr üçün 20 qəpik olacaq. Eyni qayda ilə ay ərzində 250 kilovat ellektrik enerjisi istifadə edən vətəndaş, hər kilovat üçün köhnə tariflərlə - 1 kilovat üçün 7 qəpik ödəyəcək. O, ay ərzində bu limiti aşarsa, onda hər kilovat üçün 11 qəpik ödəməli olacaq. Qaz və elektrik enerjisi sərfiyyatı üzrə yeni müəyyən olunmuş hədlərin texniki cəhətdən necə gözləniləcəyinə gəldikdə isə, burada məsələ çox sadədir. Dövlət Neft Şirkətinin "Azəriqaz" QSC-də və "Azərişıq" ASC-də əhali tərəfindən qaz və elektrik enerjisi üçün edilən hər ödənişin mərkəzləşdirilmiş informasiya bazası mövcuddur. Müəyyən olunmuş müddətdə limitrən artıq istifadə olunacaq qaz və elektrik enerjisinə görə haqq avtomatik olaraq yeni tariflərlə tutulacaq.
Dövlət Neft Şirkətinin rəsmi məlumatlarına görə, hazırda ölkə əhalisinin 62 faizinin qaz istehlakı illik 1500 kubmetr həddini keçmir. Eyni qayda ilə "Azərişıq" ASC-dən əldə etdiyimiz məlumata görə, əhalinin 75 faizinin aylıq elektrik enerji sərfiyyatı 250 kilovat-saatdan çox deyil. Deməli, orta hesabla qaz və işığın qiymətindəki dəyişikliklər əhalinin təxminən 70 faizinə aid olmayacaq. Tariflərdə edilən dəyişikliklərdən sonra insanların qənaət rejiminə keçməsi nəticəsində bir il ərzində bu rəqəmin daha 10 faiz artaraq 80 faizə çatacağı gözləniləndir. Əhalinin yerdə qalan 20 faiz imkanlı təbəqəsi tərəfindən qaz və elektrik enerjisinin limitdən artıq sərfinə görə artan tariflərlə ödəniş etməsi isə tam normal bir haldır.
Bəs enerjidaşıyıcıların tarif artımının hansı pozitiv tərəfləri var? İlk öncə onu deyək ki, insanlar real olaraq qənaət etməyə öyrənəcəklər. Razılaşaq ki, biz çox az hallarda qənaət haqqında düşünə bilirik. Qənaət haqqında düşünə bilmədiyimizi sübut edən kifayət qədər "yaxşı" nümunələrimiz var. Məsələn, toy məclislərimizə dəvət etdiyimiz insanlara onların bir axşam yeyə biləcəyindən 10-20 dəfə çox yemək təklif etməyimiz, dünyasını dəyişən yaxınımıza yas mərasimi vermək üçün, imkanımız olmasa belə, bankdan kredit götürüb yüzlərlə insana ehsan verməyimiz bu sıradan olan israfçılığımızın bariz nümunələridir. Görəsən özümüzdən başqa kim bizi bu israfçılığa məcbur edə bilər? Heç kim! Bu siyahıları kifayət qədər genişləndirmək mümkündür. Doğrudan da biz nə vaxtsa qənaət etməyə öyrənməyə başlamalıyıq. Digər tərəfdən, yeni tariflər insanlarımızı alternativ enerji mənbəələrindən istifadə etməyə stimullaşdıracaq. Bu gün artıq dünyanın bir çox ölkələrində bu sahədə böyük nailiyyətlər əldə olunub. Ölkəmizdə isə günəş və külək enerjisindən istifadə etmək imkanları kifayət qədər böyükdür.
Fikrət Yusifov, İqtisad elmləri doktoru, professor
