Azərbaycan iqtisadiyyatının həcminə nisbətdə ölkədə nağdsız ödənişlərin həcminin kifayət qədər aşağı olduğu birmənalı həqiqətdir. Düzdür, zaman keçdikcə nağdsız ödənişlərin həcmində müəyyən artım qeydə alınır. Amma bu göstərici azdır.
Belə ki, cari ilin ilk üç rübündə pos-terminallar vasitəsilə nağdsız ödənişlərin həcmi cəmi 362 milyon manat təşkil edib. Bu, ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə 23% artım deməkdir. Amma əməliyyat həcminin cəmi 362 milyon manat olması ümumi pul dvriyyəsinin heç 5%-ni təşkil etmir. Bankomatlar vasitəsilə nağdsız ödənişlərin həcmi isə bu ilin ilk üç rübündə 240 milyon manat təşkil edib. Bu da az göstərici sayılır.
Ekspertlər isə nağdsız ödənişlərin miqdarının artırılmasını olduqca vacib sayır. Hətta hesab olunur ki, bu hal dövlət büdcəsinə daxilolmalara da birbaşa təsir göstərmək iqtidarındadır. "2017-ci il dövlət büdcəsi haqqında" qanun layihəsinə Hesablama Palatasının verdiyi rəy də bunun daha bir təsdiqi sayıla bilər. Həmin rəydə bildirilir ki, Vergilər Nazirliyinin xəttilə dövlət büdcəsinə daxilolmalar üzrə proqnozun icra olunması nağd əməliyyatların məhdudlaşdırılması, vergi ödəyiciləri tərəfindən aparılan əməliyyatlarda elektron qaimə-faktura sisteminin tətbiqi məsələlərinin uğurlu həllindən bilavasitə asılıdır: "Vergilər Nazirliyinin xəttilə dövlət büdcəsinə təmin olunan əlavə dəyər vergisinin və sadələşdirilmiş verginin vergitutma bazasını formalaşdıran makroiqtisadi mühitin kövrəkliyi şəraitində növbəti il üçün müəyyən edilmiş proqnozların artıqlaması ilə reallaşdırılması "2016-cı ildə vergi sahəsində aparılacaq islahatların istiqamətləri"ndə əks etdirilən kompleks tədbirlərin, xüsusilə də nağdsız əməliyyatların stimullaşdırılması və nağd əməliyyatların məhdudlaşdırılması vergi ödəyiciləri tərəfindən aparılan əməliyyatlarda elektron qaimə-faktura sisteminin tətbiqi məsələlərinin uğurlu həllindən bilavasitə asılıdır". Rəydə bildirilir ki, elektron qaimənin tətbiqi prosesinin eyni zamanda ÜDM-in təxminən 60%-ni təşkil edən xidmətlərin istehsalı, tikinti, turizm, nəqliyyat, informasiya və rabitə sahələrini də vahid sistem olaraq əhatə etməsi büdcə gəlirlərinin mobilizasiyasına müsbət təsir göstərəcək. Bu mənada istisna olunmur ki, nağdsız əməliyyatların miqdarının artması artıq hökumətin də xüsusi maraq dairəsində yer alacaq.
Xatırladlaq ki, hələ bu ilin avqustunda Prezident İlham Əliyev "2016-cı ildə vergi sahəsində aparılacaq islahatların istiqamətləri"nin təsdiqi və vergi inzibatçılığının təkmilləşdirilməsi haqqında sərəncam imzalayıb. Sərəncama əsasən, "2016-cı ildə vergi sahəsində aparılacaq islahatların istiqamətləri" təsdiq edilib.
Həmin istiqamətlərdən biri də ölkə iqtisadiyyatında şəffaflığı artırmaq, maliyyə intizamını gücləndirmək və vergitutma bazasını genişləndirmək məqsədilə nağdsız əməliyyatların stimullaşdırılması və nağd əməliyyatların məhdudlaşdırılmasıdır. Bundan başqa, beynəlxalq təcrübə nəzərə alınmaqla, nağd pul hesablaşmaları nəzarət-kassa aparatları tətbiq edilmədən həyata keçirilən fəaliyyət sahələrinin dairəsinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi və nəzarət-kassa aparatları tətbiq etmədən fəaliyyət göstərən fiziki şəxslərin vergi öhdəliklərinin aylıq sabit vergi formasında müəyyən edilməsi nəzərdə tutulur.
Bütün bunlar həm də göstərir ki, Azərbaycanda nağd əməliyyatlara məhdudiyyətlər qoyulması da istisnalıq təşkil etmir. Xatırladaq ki, bir sıra inkişaf etmiş ölkələrdə nağd ödənişlər məhdudlaşdırılıb. Həmin ölkələrdə, məsələn, alınan malın dəyəri 500 manatdan çoxdursa, o yalnız nağdsız şəkildə satıla bilər. ABŞ-da aparılan bir araşdırma göstərib ki, nağdsız ödəniş texnologiyaları kağız pulları tamamilə məhv edəcək. Smartfonun köməyi ilə alış-verişin haqqını ödəməyə imkan verən "Apple Pay", "Square", "Samsung Pay" və "Android Pay" ödəmə xidmətləri inkişaf etdikcə bu proses də sürətlənir. İsveç Mərkəzi Bankının dərc etdiyi yeni məlumatlara görə isə, Krallıqda həyata keçirilən bütün ödənişlərin yalnız iki faizi nağd əskinas və sikkələrdən istifadə edilməklə aparılır. Ölkədə hesablaşmaların əksəriyyəti elektron vasitələrlə, xüsusi ödəniş proqramları, onlayn köçürmələr və plastik kartlar vasitəsilə həyata keçirilir. Azərbaycanda da artıq bu prosesə start verilir və belə vəziyyət, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, büdcəyə daxil olan pulların da həcminin artmasına təsir göstərəcək.
Tahir TAĞIYEV
