Dünya bazarlarında neftin dəyişən qiyməti iqtisadiyyatında bu məhsulun payı çox olan ölkələrin çətin duruma düşməsi ilə müşayiət olunmaqdadır. Məsələn, neftin qiymətinin ucuzlaşması nəticəsində gəlirləri azalan Səudiyyə Ərəbistanı 266,6 milyard dollar dəyərindəki çoxlu sayda layihə üzrə bağlanan müqavilələri ləğv edib.
İqtisadi işlər və inkişaf şurasının sədri Şahzadə Məhəmməd bin Salmanın rəhbərliyi ilə iqtisadi məsələlərin müzakirə edildiyi yığıncaqda bu barədə müqavilə imzalayan tərəflərə xəbərdarlıq da edilib. Bu arada Səudiyyə Ərəbistanı həm də Misirlə neft sazişini dayandırıb və neftin, neft məhsullarının tədarük olunmayacağını bəyan edib.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Misiri belə çətin vəziyyətdən xilas edən ölkə qismində isə Azərbaycan çıxış edir. Bununla bağlı Misir Dövlət Neft Şirkəti xam neftin ölkənin neft emalı zavodlarına çatdırılması ilə bağlı Azərbaycanın SOCAR şirkəti ilə memorandum imzalayıb. "Bloomberg" agentliyi yazır ki, Misirin energetika naziri Tarık əl-Molla indiki vəziyyətdə memorandumu ölkəsi üçün çox yüksək qiymətləndirib. Nazir bildirib ki, ötən aydan etibarən Səudiyyə Ərəbistanı heç bir izahat olmadan Misirlə neft sazişini dayandırıb. Bu mənada Azərbaycanın Misirə çətin günlərində yardım əlini uzatması bu ölkəni böhrandan xilas etməsi kimi qiymətləndirilir.
Hazırda isə, Səudiyyə Ərəbistanı da daxil olmaqla, əksər hasilatçılar qiymətin yüksəlməsində maraqlı olsalar da, razılığa gələ bilmirlər. Hətta "Reuters" agentliyi OPEK üzvü olan ölkələrlə kartelə üzv olmayan ölkələrin nümayəndələrinin ötən həftə Vyanada hasilatın məhdudlaşdırılması məsələsilə bağlı keçirilmiş iki günlük toplantısı zamanı Səudiyyə Ərəbistanı nümayəndə heyətinin İranı hədələdiyini bildirir. Bu haqda agentliyə müzakirələrdə iştirak etmiş beş ayrı mənbə məlumat verib. Məlumata görə, Səudiyyə təmsilçiləri İrana xəbərdarlıq edib ki, hasilatın dondurulması və ixtisarına razılıq verməsələr, o zaman Ər-Riyad hasilatı kəskin artıracaq. Səudiyyə nümayəndələrinin, İranla yanaşı, hasilatı azaltmaq istəməyən digər ölkələri də bu haqda xəbərdar etdiyi bildirilir: "Səudiyyəlilər hasilatı gündə 11 milyon barrelə, hətta 12 milyon barrelə qaldıracaqlarını, nəticədə nefti yenidən kəskin ucuzlaşdıracaqlarını dedilər. Bundan sonra Krallıq OPEK-in noyabrın 30-na planlaşdırılmış görüşünə də qatılmayacağını bildirdi". Mənbənin sözlərinə görə, OPEK üzvləri və kartelə daxil olmayan neft ölkələri İrandan narazıdır. Çünki İran hasilatı dondurmaq istəmir. Hətta İraq da İrana qoşulub və regiondakı hərbi münaqişəni əsas gətirərək hasilatı artırmaq istəyir. İran sanksiyaların götürülməsindən sonra neft hasilatını gündə azı 4 milyon barrelə qaldırmağa çalışır. Hazırda hasilat həcmi bu rəqəmə yaxındır. Tehran OPEK-in ümumi hasilatında 12.7 faiz paya malik olmağı, sutkada 4.2 milyon barrel neft hasil etməyi planlaşdırır. Səudiyyə Ərəbistanı isə hesab edir ki, İran hasilatı sutkada 3.66 milyon barrelə endirməlidir. Xatırladaq ki, hasilatın dondurulmasına dair bundan əvvəl Əlcəzairdə əldə edilmiş ilkin razılaşma sayəsində neft bahalaşaraq 50 dolları keçmişdi. Lakin Vyana görüşünün nəticəsiz bitməsindən sonra neft yenidən ucuzlaşdı və 45 dollara qədər endi. İndi hasilatçı ölkələr arasında ziddiyyətli mövqe davam etsə, qiymətlərin daha da ucuzlaşması gözlənir və bu elə neft istehsalçılarının özünə ziyandır. Bu mənada ekspertlər qeyd edir ki, Azərbaycan sürətlə postneft dövrünə keçid istiqamətində addımlar atmaqla doğru hərəkət edib. Ölkədə iqtisadi islahatların aparılması qeyri-neft sektorunu sürətlə inkişaf etdirməkdə, Azərbaycanın neft asılılığına son qoymaqdadır.
Azərbaycan son dövrlər qeyri-neft sektorunun inkişafı ilə bağlı atılan addımlar baxımından indi dünya miqyasında öyrənilməli ölkələrdən hesab olunur. Bunun nəticəsidir ki, hazırda ölkəmizdə qeyri-neft sektorunda həyata keçirilən islahatlar həm də beynəlxalq təşkilatların diqqət mərkəzindədir. Ölkədə qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi hesabına enerji gəlirlərindən asılılığın aradan qaldırılmasına ünvanlanan islahatlar qarşıdakı dövrdə iqtisadiyyatın daha sürətlə inkişafına da təkan verəcək. Bu prioritetlərin reallaşması ölkəmizdə diversifikasiya edilmiş iqtisadi inkişafa nail olmağa imkan yaratmaqla məşğulluq sferasında, istehlak və valyuta bazarında stabilliyin formalaşmasına yol açmaqdadır. Bu isə dünyada neftin dəyişən qiymətindən Azərbaycanın asılılığının azalması anlamana gəlir.
Tahir TAĞIYEV
