Bank sektorunda son vəziyyətin təhlili burada manata tələbin getdikcə artmaqda olduğunu göstərir. Bunun əsas səbəblərindən biri xarici valyutada kredit verilişinin dayanmasıdır. Digər tərəfdən bankların öz ehtiyatında da xeyli həcmdə dollar və digər valyutalar var. Məhz bu fonda bankların manat rezervlərinə ehtiyac artır.
Hazırda banklar üçün ən sərfəli variantlardan biri əhalidən manat əmanətinin cəlbini artırmaqdır. Bununla bağlı olaraq banklar dollarla qəbul etdikləri əmanətləri ucuzlaşdırmaqda davam edir. Kommersiya bankları manatla qəbul etdiyi əmanətləri isə bahalaşdırmaqda davam edir. Son bir ayda daha 7 bank milli valyutada yerləşdirilən əmanətlərinin illik faiz dərəcəsini artırıb. Söhbət həm klassik, həm də yığım əmanətlərindən gedir. Manat əmanətlərinin 1 illik müddətə gəlirliliyi "Atabank"da 10,5-12%-dən 13,5-15%-ə, "Azər-Türk Bank"da 6,5-7%-dən 10-10,5%-ə, "Bank Avrasiya"da 7-10%-dən 10-13%-ə, "Bank of Baku"da 12-13%-dən 13,5-14%-ə, "Bank VTB (Azərbaycan)"da 12-14%-dən 15-16%-ə, "Turanbank"da isə 13-13,4%-dən 16-16,5%-ə yüksəlib. Əvəzində yerli banklar xarici valyutada, əsasən, ABŞ dollarında qəbul etdikləri əmanətləri ucuzlaşdırmaqda davam edir. Son bir ayda daha 7 bank Amerika valyutasında yerləşdirilən əmanətlərin illik faiz dərəcəsini azaldıb. Belə ki, dollarla əmanətlərinin 1 illik müddətə gəlirliliyi "Bank Avrasiya"da 2,75-3%-dən 2-2,25%-ə, "Bank VTB (Azərbaycan)"da 4-4,5%-dən 3-3,5%-ə, "Kapital Bank"da 1,5-2%-dən 1-1,2%-ə, "Unibank"da 4,5-4,75%-dən 3-3,1%-ə, "Yapı Kredi Bank (Azərbaycan)"da isə 2,5%-dən 1,5%-ə düşüb. Banklar arasında avro ilə qəbul etdiyi əmanətləri ucuzlaşdıranlar da var. Bəzi banklar isə Avropanın vahid valyutasında əmanət qəbulunu dayandırıb. Beləliklə, indiki vəziyyətdə manat əmanətləri müştərilərə daha çox gəlir gətirir. Ekspertlər isə bildirir ki, əslində, manat əmanətlərinə görə təklif edilən dividendlərin bahalaşması gözlənilən idi. Əvvəla, dollara tələbin azaldılması baxımından kommersiya bankları, Mərkəzi Bank, digər qurumlar çalışır ki, manatla əmanətləri daha çox cəlb etsin. Manatla əmanət daha çox cəlb edilirsə, nəticədə dollara tələbi optimallaşdırmaq mümkün olacaq. Bununla da vətəndaşlarda stimul yaradılır ki, onlar da öz pullarını xarici valyutada deyil, manatda saxlasınlar. O baxımdan əsas məqsəd manatla əmanətləri daha çox artırmaqdır.
Digər tərəfdən ekspertlər hesab edir ki, maliyyə sektorunun dollarlaşması bankların likvidliyinə problem yaradır, iqtisadiyyatın pulla təminatını pisləşdirir. Çünki əmanəti xarici valyutada cəlb edən banklar krediti də həmin valyutada verməyə məcburdur. Əks halda bankın valyuta mövqeyi pozula bilər və qeyri-sabit məzənnə siyasəti dövründə zərərə düşə bilər. Bank əmanəti dollarla qəbul edib, krediti milli valyutada verdikdə bank sistemində valyuta risqi artır. Belədə bankların valyuta öhdəlikləri onların valyuta aktivlərini üstələyəndə milli valyutanın məzənnəsinin aşağı salınması onun aktivlərinin xalis dəyərini aşağı salır və bankın ödəmə qabiliyyətini itirmək risqini artırır. Bu səbəbdən, əslində, dollarla kredit vermək bankların özü üçün də sərfəli deyil və onlar bundan qaçır. Əvəzində, əllərində daha çox manat ehtiyatı toplamağa cəhd edirlər.
Milli valyutanın iqtisadiyyatda rolunun artırılması və əhalinin inamının bərpası üçün Mərkəzi Bank da manat əmanətlərinin artımında maraqlı tərəf kimi çıxış edir. Çünki bütün bunlara iqtisadiyyatda dollarlaşma səviyyəsini aşağı salmaqla nail olmaq olar.
Qeyd edək ki, artıq dolların iqtisadiyyatda payının azaldılması məqsədilə zəruri addımlar atılır. Valyuta kursunun müəyyən olunmasında üzən məzənnəyə keçid, xarici valyutada gəliri olmayanlara xarici valyutada istehlak kreditlərinin verilməsinin qadağan edilməsi, xarici valyutada olan məcburi ehtiyat normalarının artırılması bunun təsdiqidir. Eləcə də Maliyyə Nazirliyinin dövlət istiqrazlarının buraxılışını həyata keçirməsi, uçot dərəcəsini 15%-ə kimi artırması da dollarlaşmanın səviyyəsini aşağı salır. Əvəzində manata tələb getdikcə yüksəlir. Banklar tərəfindən də manata artırılan tələb milli valyutanın iqtisadiyyatda rolunu daha güclü hala gətirə bilər.
Tahir TAĞIYEV
