Məlum olduğu kimi, sentyabrın 25-də İğdır-Naxçıvan qaz kəmərinin təməlinin qoyulması mərasimi keçirilib. Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Respublikasının dövlət başçısı Rəcəb Tayyib Ərdoğan mərasimdə iştirak ediblər.
Qeyd edək ki, İğdır-Naxçıvan qaz kəməri Naxçıvanın qaz təchizatının şaxələndirilməsinə imkan verməklə onun bir mənbədən asılılığını aradan qaldırmış olacaq. 2020-ci il dekabrın 15-də Ankarada Azərbaycan və Türkiyə arasında İğdır-Naxçıvan qaz boru kəmərinin tikintisinə dair anlaşma memorandumu imzalanıb. Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin 2022-ci il 10 fevral tarixli sərəncamına əsasən isə İğdır-Naxçıvan qaz boru kəmərinin tikintisi üçün dövlət büdcəsindən vəsait ayrılıb. Layihə bu il iyunun 5-də qəbul edilən “Naxçıvan Muxtar Respublikasının sosial-iqtisadi inkişafına dair 2023–2027-ci illər üçün Dövlət Proqramı”nın prioritet layihələri sırasında yer alıb. Boru kəmərinin İğdırdan Sədərək rayonuna qədər uzunluğu 97,5 kilometr təşkil edir. Kəmərin Azərbaycan hissəsinin uzunluğu 17,5 kilometr, Türkiyə hissəsinin uzunluğu isə 80 kilometrdir. Boru kəməri gündə 2 milyon kubmetr, ildə isə 730 milyon kubmetr qaz ötürmək qabiliyyətinə malikdir ki, bununla da Naxçıvanın qaza tələbatı tamamilə ödəniləcək. Gələcəkdə boru kəmərinin ötürücülük qabiliyyətini iki dəfədən çox artırmaq mümkündür. Məsələ ilə bağlı prezident İlham Əliyev qeyd edib ki, İğdır-Naxçıvan qaz kəmərinin çəkilişi ölkələrimiz arasında əlaqələrə yeni təkan verəcək. Dövlət başçısı bildirib ki, Naxçıvana səfər zamanı imzalanmış sənədlər Türkiyə-Azərbaycan əlaqələrinin inkişafına xidmət göstərəcək: "İğdır-Naxçıvan qaz kəmərinin çəkilişi qardaşlıq münasibətlərimizin tarixində önəmli hadisədir və bizim əlaqələrimizə yeni təkan verəcək, Naxçıvanın enerji təhlükəsizliyini daha böyük ölçüdə təmin edəcək". Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da bu xüsusda maraqlı açıqlama verib: “İğdır-Naxçıvan qaz kəməri layihəsi Azərbaycan ilə enerji sahəsində ortaqlığımızı daha da dərinləşdirəcəyi kimi, Avropanın enerji təhlükəsizliyinə də töhfə verəcək. Qars-Naxçıvan dəmir yolu layihəsi ilə yanaşı, yaşayış binaları və elektrik enerjisi ilə bağlı müqavilələr bir az əvvəl imzalandı. Beləliklə, nəqliyyat, logistika və enerji sahələrindəki əlaqələrimizi inkişaf etdirməklə bağlı iradəmizi bir daha ortaya qoyduq”. Xatırladaq ki, hazırda Naxçıvanın “mavi yanacağ”a tələbatı 2004-cü ildə İranla bağlanılmış svop müqaviləsi əsasında həyata keçirilir. İndiki halda Naxçıvana qaz İrandan verilir, Azərbaycan bu yanacağı İrana Astara vasitəsilə nəql etməklə barter edir. Qarşıdakı planda isə Naxçıvana Türkiyədən çəkilən qaz kəməri vasitəsilə “mavi yanacağ”ın verilməsi reallaşacaq. Bunun səbəbi Azərbaycanın birbaşa özünün milli enerji konsepsiyasının hədəflərinə uyğun olaraq daha təhlükəsiz və etibarlı, rentabelli qaz nəqli siyasəti həyata keçirməsi ilə bağlıdır. Bu kəmərin çəkilişi Naxçıvana İrandan qaz verilməsini məhdudlaşdıracaq. Ancaq bu o demək deyil ki, İran və Azərbaycan qaz sahəsində əməkdaşlıq etməyəcək. Hər iki ölkə birgə qaz enerji xətti üzrə bölgədə enerjinin şaxələndirilməsində yaxından iştirak edəcək. Türkiyədən Naxçıvana qaz tədarükü isə qaz təchizatını şaxələndirəcək və enerji təminatının etibarlığını artıracaq. Naxçıvan həm İrandan, həm də Türkiyədən dəstək almaqla artan enerji tələbatını tam təmin edə biləcək.
İğdır-Naxçıvan qaz kəmərinin çəkilişi Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) və Türkiyənin BOTAŞ şirkəti tərəfindən reallaşdırılacaq. Türkiyədən olan ekspert Yakub Aslan bildirir ki, İğdır-Naxçıvan qaz kəmərinin çəkilməsi haqqında imzalanan sənəd, ilk növbədə, muxtar respublikanın enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında mühüm rol oynayacaq: “Digər tərəfdən, Naxçıvana enerji ixracı şaxələndiriləcək ki, nəticədə müəyyən siyasi və texnogen səbəblərdən asılı olaraq təbii qazın əhaliyə verilməsində fasilə yaranmayacaq”. Siyasi ekspert nəzərə çatdırıb ki, Azərbaycan Türkiyə üzərindən Avropaya qaz ixrac edir: “Bakı-Tiflis-Ərzurum qaz kəməri 2007-ci ildə istifadəyə verilib. Ən başlıcası isə odur ki, Bakı-Tiflis-Ərzurum Azərbaycan ilə Türkiyənin qaz kəmərləri sistemlərini birləşdirdi. Xəzərin Azərbaycan sektorundakı “Şahdəniz” yatağından hasil olunan təbii qaz bu kəmərlə Türkiyəyə çatdırıldı. Məlumdur ki, prezident İlham Əliyevin enerji siyasəti çox məharətlə həyata keçirilir. Bu qəbildən onun Cənub Qaz Dəhlizi təşəbbüsü və təşəbbüsün həyata vəsiqə alması Türkiyə və Avropada yüksək qiymətləndirilir. TANAP və TAP kəmərləri ilə Azərbaycan Avropaya 16 milyard kubmetr qaz ixrac edir. Bunun 6 milyardı Türkiyəyə, qalanı isə Avropaya satılır. Azərbaycan 2027-ci ildə Avropaya qaz ixracının həcmini 30 milyarda çatdıracaq və buradan da Türkiyə payını alacaq. Məsələyə bu kontekstdə yanaşdıqda İğdır-Naxçıvan qaz kəməri vasitəsi ilə Azərbaycan muxtar respublikanın təbii qaz tələbatını tamamilə ödəyəcək”. Naxçıvanın qazla təchizatı Türkiyə üzərindən təmin olunduqdan sonra burada iqtisadi baxımdan ciddi dividendlər olacaq.
Ramil QULİYEV
