Dünya ölkələrinin böyük əksəriyyəti yüksək neft və qaz qiymətləri ilə bağlı olaraq ciddi problemlər yaşamaqda, o cümlədən durmadan artan inflyasiyadan əziyyət çəkməkdədir. Hətta buna görə neft şirkətlərinə administrativ təzyiq cəhdlərinə belə rast gəlinir. Məsələn, ABŞ prezidenti Cozef Bayden istehsalçıları və tədarükçüləri benzinin qiymətini aşağı salmağa çağırıb: "Yanacaq şirkətlərinə çox sadə bir mesaj göndərirəm: qiymətləri endirin, bunu indi, bu gün edin. Sizin istehlakçılar, Amerika vətəndaşları özlərini daha yaxşı hiss etməlidirlər".
“Financial Times” qəzeti yazır ki, ABŞ-da benzin qiymətləri rekord səviyyəyə yaxındır ki, bu da inflyasiyanı yüksək səviyyədə saxlayır və Bayden üçün siyasi problemə çevrilib. Baydenin ABŞ neft şirkətlərinə qarşı ritorikası son həftələrdə olduqca sərt olub. Keçən həftə o, Ukraynadakı vəziyyətlə əlaqədar benzini bahalaşdıran neft şirkətləri üçün bu qədər yüksək gəlirlərin qəbuledilməz olduğunu söyləyib. Lakin bu hədələr hələlik hansısa nəticə vermir. əksinə, neft qiymətləri yüksək həddə qalmaqda davam edir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin hesabatına görə, qlobal neft və qaz sektorunun gəlirləri 2022-ci ildə 4 trilyon dollaradək yüksələcək ki, bu da beşillik orta göstəricidən iki dəfə çoxdur. Qeyd olunan gəlirlərin böyük hissəsi əsas neft və qaz ixrac edən ölkələrin payına düşəcək. Hesabatda qeyd olunur ki, hazırda ənənəvi yanacaq növlərinə olan qiymətlər bir çox iqtisadiyyatlar üçün böyük zərbədir, lakin eyni zamanda neft və qaz istehsalçıları üçün görünməmiş bir qazanc yaradır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycan da böyük gəlirlər əldə edən ölkələr sırasında yer alır. Dünya bazarında ölkəmizin satdığı “Azeri Light” markalı neftin qiyməti 120 dollardan yuxarıdır. Bu fonda ölkə gəlirləri əhəmiyyətli dərəcədə artıb, hətta dövlət büdcəsinə yenidən baxılmasına start verilib. Maliyyə naziri Samir Şərifov bildirir ki, 2022-ci ilin ötən beş ayında icmal büdcənin göstəricilərində nəzərdə tutulan proqnozlarla müqayisədə əhəmiyyətli dəyişikliklər qeydə alınır. Gəlirlər ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 3 milyard 27 milyon manat və yaxud 24,2 faiz artıb: “ Heç şübhəsiz, dünya bazarlarında neft, neft məhsulları və qaz satışı üzrə olduqca münbit konyunkturanın olması nəticəsində cari ilin yanvar-may aylarında xam neftin ixrac qiyməti dövlət büdcəsinin gəlirlərinin proqnozu üzrə bir barrel üçün nəzərdə tutulan 50 ABŞ dollarından iki dəfə çox olub. Həmçinin qlobal miqyasda yaranan yüksək inflyasiyanın ölkəmizə sirayət etməsi icmal və dövlət büdcələrinin gəlirlərinin artımına mühüm töhfə verib”. Bu fonda Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatları da sürətlə artır. 2022-ci ilin 5 ayında strateji valyuta ehtiyatları 1.9% artaraq 54.2 milyard dollara yüksəlib.
Ölkənin qaz satışından gəlirləri də əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Hətta tarixdə ilk dəfə Azərbaycanın neft və qaz ixracından əldə etdiyi valyuta gəlirləri bərabərləşməkdədir. Belə ki, bu ilin 5 ayında neft ixracından 3,8 milyard dollar, qaz ixracından 3,5 milyard dollar gəlir əldə olunub. Daha bir mühüm məqam odur ki, neft və qazın yüksək qiymətləri heç də yenidən baxılan büdcədə artımların əsas mənbəyi kimi götürülmür. Cari ilin dövlət büdcəsinə dəyişikliklərdə diqqəti cəlb edən ən mühüm cəhət Dövlət Neft Fondundan transfert məbləğinin nəinki artırılmadığı, əksinə azaldılması oldu. Dəyişikliklərə əsasən 2022-ci ilin dövlət büdcəsinin gəlirləri 29 milyard 197 milyon 800 min manat, xərcləri isə 32 milyard 303 milyon 800 min manat təşkil edəcək ki, bu da uyğun olaraq 2 milyard 381 milyon 800 min manat və ya 8,9 faiz, 2 milyard 424 milyon 800 min manat və ya 8,1 faiz çox deməkdir. Yenilənmiş dövlət büdcəsi gəlirlərinin 11 milyard 740 milyon manatı və ya 40,2 faizi İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin, 4 milyard 605 milyon manatı və ya 15,8 faizi Dövlət Gömrük Komitəsinin, 11 milyard 517 milyon 500 min manatı və ya 39,4 faizi ARDNF-dən transfertin, 83 milyon 400 min manatı və ya 2,9 faizi büdcə təşkilatlarının büdcədənkənar gəlirlərinin, 31 milyon 800 min manatı və ya 1,1 faizi sair, 183 milyon 300 min manatı və ya 0,6 faizi isə büdcə fondlarının payına düşəcək. Beləliklə də, Neft Fondundan dövlət büdcəsinə nəzərdə tutulan 12 milyard 710 milyon manat transfert məbləği 1 milyard 192 milyon 500 min manat az həyata keçiriləcək. Bununla belə Azərbaycanın neft gəlirlərinin bu il ərzində yüksək olacağaı proqnozlaşdırılır. Buna səbəb Səudiyyə Ərəbistanının əksər müştərilər üçün neftin qiymətini gözləniləndən daha çox artırmasıdır. Digər tərəfdən isə Avropa İttifaqı Rusiyadan neft idxalının üçdə birindən də çoxunu dərhal azaltmaqla bağlı qərar qəbul edib. Rusiya Avropa İttifaqı ölkələrinə yalnız xam neft ixrac etmir, eyni zamanda, emal olunmuş neft məhsulları da göndərir. Rusiya neftindən imtina Avropa bazarlarında dizel yanacağının, müxtəlif markalı avtomobil benzinlərinin və aviakeratinin qıtlığını yaradır. Bu da neft qiymətlərinin daha sürətli artımına rəvac verir. Neft hasilatçısı olaraq Azərbaycan bu vəziyyətdə daha yüksək qazanc əldə etməkdə davam edəcək.
Ramil QULİYEV
