Liberal dəyərlərə əsaslanan iqtisadi siyasət yürüdən dövlətlər dünyada mövcud reallıqlar çərçivəsində inkişaflarında daha böyük uğurlara imza atmaqdadır. Məsələ burasındadır ki, liberal dəyərlər sisteminin kökündə cəmiyyətdə və iqtisadiyyatda şəxsiyyətin ləyaqəti, azadlığı və məsuliyyəti durur.
Dövlət bunları ən yüksək səviyyədə təmim etdikdə iqtisadiyyat dinamik tərəqqi mərhələsinə daxil olur. Bunun əyani təzahürünə Azərbaycan nümunəsində rast gəlmək mümkündür.
Azərbaycan iqtisadiyyatı postpandemiya mərhələsinə daxil olub
Tədqiqatlar göstərir ki, tarixi perspektivdə liberalizm uğur hekayəsi olaraq qalmaqda davam edəcək. Çünki fərdin hüquqlarına və qanunun aliliyi kimi prinsiplərə əsaslanan hökumətlər inkişaflarında daha çox uğur qazanırlar.
Başqa siyasi fəlsəfə və siyasət bəşəriyyətə liberalizm qədər çoxsaylı faydalar gətirməyib. Məsələn iqtisadi prosesdə məhsuldar qüvvələrin və bəşəriyyətin ümumi sərvətinin dəfələrlə artması məhz liberalizm sayəsində mümkün olub. Elm və texnologiyada saysız-hesabsız yeniliklər, keyfiyyəti, kəmiyyəti müxtəlifliyi liberalizm sayəsində mümkünləşir. Bu, təkcə liberalizmin tarixi vətəni olan Qərbə deyil, Latın Amerikasından tutmuş Asiya və Afrikaya kimi dünyanın bütün digər regionlarına da aiddir. Harada olursa olsun liberal prinsiplər həyatda, insanların rifahında öz təcəssümünü tapır. Liberal prinsiplərin rədd edildiyi yerdə iqtisadiyyat və sosial sahə deqradasiyaya uğrayır, cəmiyyətdə durğunluq, bərabərsizlik, korrupsiya hökm sürür. Liberal cəmiyyətdə hər kəs qabiliyyət və istəyinə görə istədiyi zirvələrinə çata bilir. Liberalizmin əsas məqsədi ictimai rifah üçün dinc inkişafdır və bu zaman insanların tolerantlıq və harmoniya ruhunda əməkdaşlığı ön planda yer alır. Liberalizm bu mənada vətəndaş qarşıdurmalarına və müharibələrə haqq qazandıran digər siyasi doktrinalardan fərqli olaraq vətəndaş sülhü deməkdir. Azad ticarətin, azad sahibkarlığın və bazar əsaslı iqtisadiyyatın inkişafı da məhz liberalizm fonunda baş verir. Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin fəal və önəmli aktoruna çevrilən Azərbaycanda da müvafiq sahə prioritet istiqamət kimi müəyyənləşdirilib. Ölkəmizdə bazar münasibətlərinə əsaslanan liberal iqtisadi sistemin formalaşması, vətəndaşların iqtisadi azadlığına, təşəbbüskarlığına hərtərəfli şərait yaradılır. Azad sahibkarlığın və bütövlükdə liberal iqtisadiyyatın formalaşması bu gün həyata keçirilən iqtisadi siyasətin əsas prioritetlərindəndir. Ölkə prezidenti tərəfindən təsdiq olunmuş “2030: sosial iqtisadi inkişafa dair milli prioritetlər” məhz liberal iqtisadiyyatın genişləndirilməsini özündə ehtiva edir. Bu da ondan xəbər verir ki, bqarşıdakı dövrdə də iqtisadi müstəvidə islahatlar davam etdiriləcək. Bu fonda Azərbaycan iqtisadiyyatında qeydə alınan dinamik inkişafın davam edəcəyi proqnozlaşdırılır. Artıq Azərbaycan iqtisadiyaytı koronavirus pandemiyasının mənfi təsirlərini uğurla neytrallaşdırıb. Bu xüsusda maliyyə naziri Samir Şərifov Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin iclasında “2021-ci ilin dövlət büdcəsinin icrası haqqında” qanun layihəsinin müzakirəsi zamanı qeyd edib: “Dünya bazarlarında neftin qiymətinin artması fonunda yaranmış əlverişli xarici və daxili makroiqtisadi mühit iqtisadiyyatın gözləniləndən daha da tez bərpa olunmasına şərait yaradıb”. Onun sözlərinə görə, ilkin olaraq nəzərdə tutulurdu ki, bu bərpa 2022-ci ilin birinci rübünə təsadüf edəcək: “Amma 2021-ci ildə biz artıq pandemiya zamanı iqtisadiyyatımızı bərpa etməyə nail olmuşuq. 2020-ci ildə iqtisadiyyatın bütün sahələrində sürətlə getmiş bərpa proseslərinə müvafiq olaraq neft sektoru 1,8 % artım, qeyri-neft sektoru üzrə 7,2 % artım qeydə alınıb”. Nazir bildirib ki, 2021-ci ildə ÜDM-in nominal həcmi 70,8 milyard manat planlaşdırılmışdısa, faktiki 92,9 milyard manat təşkil edib: “Bununla yanaşı da ÜDM-in real artımı 3,4 % səviyyədə nəzərdə tutulsa da, faktiki artım 5,6 % təşkil edib. Qeyd edək ki, neftin qiyməti də büdcədə nəzərdə tutulandan faktiki olaraq 70 % çox olub ki, bu da həm dövlət büdcəsinin göstəricilərinin xeyli dərəcədə yaxşılaşdırılmasına, həm də icmal büdcənin kəsirsiz icra olunmasına, eyni zamanda Dövlət Neft Fondunun aktivlərinin artmasına münbit şərait yaradır”.
Özəl sektorun iqtisadi tərəqqiyə töhfəsi artır
Cari il ərzində iqtisadiyyatda yüksək artım tempinin qorunub saxlanması üçün Azərbaycan bütün zəruri imkanlara sahibdir və dünya bazarlarında mövcud konyunktura da bunun üçün əlverişli zəmin yaradır. Xüsusən də karbohidrogen məhsullarına yüksək tələb Azərbaycanın maliyyə gəlirlərini, investisiya imkanlarını yüksəldir, bu da iqtisadi artıma əlavə təkan verir.
Proqnozlar bundan ibarətdir ki, neft-qaz ixracı Azərbaycana bu il ərzində daha çox vəsait qazandıracaq. Buna paralel olaraq Azərbaycan qeyri-neft-qaz sektoru üzrə də məhsul istehsalını və ixrac həcmini sürətlə artırır. Məhz bundan irəli gəlir ki, 2021-ci ildə qeyri-neft məhsullarının ixracı əvvəlki ilə nisbətən 47,2 faiz artıb və bu, ən yüksək tarixi göstəricidir. Cari ildə biu göstəricinin daha böyük rəqəmlə ifadəsi gözlənilir. Azərbaycanda qeyri-neft sektorunda inkişaf dinamikası ümumi daxili məhsulun artım tempini dəfələrlə üstələyir. Bu tendensiyanın qarşıdakı illər ərzində də davam etməsi proqnozlaşdırılır. O da mühüm haldır ki, qeyri-neft sektorunda sürətli artım əsas etibarı ilə sənayeləşmə hesabına qeydə alınır. İstehsal, xidmət, maliyyə sektorunda mövcud durum, beynəlxalq bazarlardakı vəziyyət, işğaldan azad edilən ərazilərin ölkə iqtisadiyyatının formalaşmasında rolunun artması və digər amillər də bu il ərzində ölkədə iqtisadi artım tempinin yüksək olacağını göstərir. Bu artım tempində isə özəl sektorun payı artır. Elə bu da liberal iqtisadi inkiçşaf yolunun Azərbacana qazandırdığı uğurlardan biridir. Koronavirus pandemiyasından sonra iqtisadiyyatda bərpa proseslərinin sürətlənməsi, qəbul edilən çevik qərarlar, davam edən islahatlar müsbət iqtisadi dinamikanın təmin edilməsində mühüm rol oynayacaq. Dinamik iqtisadi artım ölkə vətəndaşlarının maddi rifah halının daha da yüksəlməsinə gətirib çıxaracaq. İcra edilən sahibkarlıq proqramları yeni sektorların, xüsusilə xidmət sənayesində yeni istiqamətlərin formalaşmasına stimul yaradır. Azad sahibkarlıq və liberal iqtisadiyyatın formalaşması, eyni zamanda, bu gün həyata keçirilən iqtisadi-siyasətin əsas hədəflərindən biridir. Azərbaycan bu müstəvidə xeyli sayda nailiyyətlərə imza ata bilib.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
