ABŞ və Rusiya donanmaları arasında toqquşma risqi nə qədər realdır?
Atlantik okeanında “Bella 1” neft tankeri ətrafında formalaşan vəziyyət son illərdə ABŞ və Rusiya arasında dənizlərdə yaranan ən həssas qarşıdurmalardan biri kimi qiymətləndirilir. Bir tərəfdən Vaşinqton sanksiyaların pozulması iddiası ilə beynəlxalq sularda gəmini ələ keçirmək üçün məhkəmə orderinə əsaslandığını bildirir, digər tərəfdən Moskva bu addımı beynəlxalq hüquqa zidd təzyiq və presedent yaradacaq təhlükəli praktika kimi dəyərləndirir. Rusiyanın tankeri müşayiət etmək üçün Atlantik okeanına sualtı qayıq və digər dəniz qüvvələri göndərməsi isə hadisəni sırf hüquqi müstəvidən çıxarıb geosiyasi və hərbi təhlükəsizlik müstəvisinə keçirir.
Bu prosesin mahiyyətində yalnız bir tanker dayanmir. Məsələ ABŞ-ın uzun illərdir tətbiq etdiyi sanksiya mexanizmlərinin faktiki olaraq qlobal sularda icrasına çalışması və Rusiyanın buna qarşı “qırmızı xətlərin” mövcudluğunu nümayiş etdirmək cəhdidir. ABŞ üçün “Bella 1” sanksiyaların effektivliyini göstərən simvolik hədəfdir. Bununla Vaşinqton mesaj verir ki, bayrağın dəyişdirilməsi, adın yenilənməsi və ya reyestrlərin manipulyasiyası sanksiyalardan yayınmaq üçün kifayət etməyəcək. Rusiya üçün isə bu tanker presedenti gələcəkdə öz enerji daşımalarına qarşı oxşar addımların atıla biləcəyi qorxusunu yaradır və buna görə də Moskva hərbi müşayiət vasitəsilə ABŞ-ın manevr imkanlarını məhdudlaşdırmağa çalışır.
ABŞ və Rusiya donanmalarının birbaşa toqquşma ehtimalına gəlincə, bu gözlənti hazırkı mərhələdə aşağı ehtimallı hesab olunur. Tarixi təcrübə göstərir ki, soyuq müharibə dövründən bəri tərəflər dənizdə son dərəcə risqli yaxınlaşmalar yaşasalar da, açıq silahlı qarşıdurmadan qaçmağa çalışıblar. Bunun əsas səbəbi belə bir insidentin sürətlə inkişaf edərək nəzarətdən çıxması və NATO-Rusiya qarşıdurması kimi daha geniş böhranı alovlandırmaq potensialıdır. Xüsusilə Atlantik kimi strateji və sıx nəzarət olunan bir məkanda hər hansı təsadüfi toqquşma yalnız ikitərəfli deyil, çoxmillətli təhlükəsizlik balansını sarsıda bilər.
Bununla yanaşı, risqin tamamilə istisna edilməsi də mümkün deyil. Dənizdə və havada aparılan intensiv müşahidə əməliyyatları, çətin hava şəraiti, uzun məsafələr və operativ qərarların sürətli verilməsi zərurəti səhv hesablamalara yol aça bilər. ABŞ tankeri ələ keçirməyə real cəhd göstərərsə və həmin anda Rusiya hərbi gəmiləri və ya sualtı qayıqları fiziki olaraq yaxınlıqda olarsa, tərəflər arasında təhlükəli manevrlər, xəbərdarlıq addımları və gərgin anlar yarana bilər. Bu isə arzuolunmaz insident risqini artırır, hətta tərəflərin siyasi iradəsindən asılı olmayaraq vəziyyətin kəskinləşməsi ehtimalını gündəmə gətirir.
Eyni zamanda, “Bella 1” hadisəsi daha geniş tendensiyanın tərkib hissəsidir. ABŞ-ın sanksiya siyasəti və Rusiyanın buna cavab olaraq hərbi-diplomatik alətlərdən istifadəsi dünya okeanlarında “təhlükəli yaxınlaşmaların” tədricən normallaşmasına gətirib çıxarır. Bu normallaşma qısa müddətdə açıq müharibə yaratmaya bilər, lakin uzunmüddətli perspektivdə böyük güclər arasında etimadsızlığı dərinləşdirir və dəniz təhlükəsizliyi sistemini daha kövrək hala salır.
Nəticə etibarilə, Atlantik okeanında ABŞ və Rusiya donanmalarının birbaşa toqquşması hazırda ehtimaldan çox risq kateqoriyasına daxildir. Tərəflər bunun fəlakətli nəticələrini yaxşı anlayır və açıq qarşıdurmadan qaçmağa çalışırlar. Lakin hüquqi, siyasi və hərbi təzyiq elementlərinin bir nöqtədə cəmləşməsi vəziyyəti hər an nəzarətdən çıxa biləcək həddə yaxınlaşdırır. Bu səbəbdən “Bella 1” ətrafında baş verənlər yalnız bir tanker hekayəsi deyil, böyük güclər arasında dənizlərdə gedən səssiz, lakin son dərəcə təhlükəli mübarizənin göstəricisidir.
Akif NƏSİRLİ
