“Hesab edirəm ki, gələcəkdə bu turnirə digər türkdilli dövlətlərin də təmsilçilərinin qatılması çox müsbət addım olardı” “Mehriban xanımın yorulmaz səyləri və zəhməti sayəsində Qarabağ atüstü oyun ənənəsi olan çövkənin beynəlxalq miqyasda tanınmasına nail olmuşuq”
Qədim tarixə, zəngin mədəniyyətə, özünəməxsus dəyərlərə malik olan Azərbaycanda qədim çağlardan bəri milli oyun növləri formalaşmağa başlayıb. Onlardan biri də çövkən milli atüstü oyunudur. Bu oyun əsrlərdir mövcuddur, bu gün də yaşadılır. Çövkən milli atüstü oyunu artıq bir idman növü kimi özünə yer tutub. Çövkən milli atüstü oyunu üzrə Prezident kubokun keçirilməsi bu yarışın bizim üçün böyük əhəmiyyət daşıdığını deməyə əsas verir. Prezident kuboku turnirində 8 Azərbaycan komandası yarışır.
Azərbaycan səviyyəsində keçirilən çövkən milli atüstü oyununun beynəlxalq əhəmiyyətli bir turnirə çevrilməsi zərurəti yaranıb. Çünki bu oyun UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib və bəşəriyyətin nadir oyunlarından biri kimi qorunur, yaşadılır.
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru İlhamə Qəsəbova “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, çövkənin tarixi qədimdir. O yalnız Şərqdə deyil, Qərb dünyasında da milli Azərbaycan oyunu olaraq tanınır, qəbul edilir. Çövkənin əsl vətəninin Azərbaycan olduğunu deyən folklorşünas qeyd etdi ki, bu oyunda milli xüsusiyyətlərimiz özünü qabarıq şəkildə göstərir.
O vurğuladı ki, mədəni irsimizə böyük diqqət və qayğı göstərən Prezident İlham Əliyevin və Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, UNESCO-nun xoşməramlı səfiri Mehriban xanım Əliyevanın səyi nəticəsində ölkəmiz Qarabağ atüstü oyun ənənəsi olan çövkənin beynəlxalq miqyasda tanınmasına, bu irsin qorunub saxlanmasına, inkişafına dəstək verilməsi məqsədilə UNESCO səviyyəsində səmərəli iş apararaq, böyük bir nəticəyə imza atıb. Alimin bildirdiyinə görə, bir neçə il davam edən çalışmaların, gərgin fəaliyyətin yekunu olaraq 3 dekabr 2013-cü il tarixdə UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin Bakıda keçirilən 8-ci sessiyasında Qarabağ atüstü oyun ənənəsi - çövkən UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. “Mehriban xanımın yorulmaz səyləri və zəhməti sayəsində Qarabağ atüstü oyun ənənəsi olan çövkənin beynəlxalq miqyasda tanınmasına nail olmuşuq. Bu gün bu oyun bütün dünyada Azərbaycana məxsus atüstü oyun kimi tanınır. Azərbaycanda Çövkən milli atüstü oyunu üzrə Prezident kuboku turnirinin keçirilməsinin böyük əhəmiyyəti var. Hesab edirəm ki, gələcəkdə bu turnirə digər türkdilli dövlətlərin də təmsilçilərinin qatılması çox müsbət addım olardı. Ümumiyyətlə, çövkən milli atüstü oyunun beynəlxalq bir oyun kimi keçirilməsinə zərurət var. Bu gün Qırğızıstan Respublikasında “Köçəri” oyunları artıq beynəlxalq status alıb və dünyanın köçəri həyat tərzi keçirən dövlətlərinin təmsilçiləri bu oyunlara qatılırlar. Çövkən milli atüstü oyunu da beynəlxalq status alarsa, bunun həm milli dəyərlərimizin təbliği, həm də dünyanın diqqətini bu oyuna cəlb etmək baxımından əhəmiyyəti çox böyük olar”.
Bu oyunun tarixinə toxunan alim bildirdi ki, Azərbaycanda milli atüstü oyun növlərindən biri olan çövkən yarışları eramızın birinci minilliyinin ortalarında formalaşıb, yüzillər ərzində Azərbaycanda, Orta Asiyada, İranda, Türkiyədə, İraqda və qonşu ölkələrdə məşhur olub. Alim vurğuladı ki, tarixi mənbələrdə XII əsrdə İslam dünyasının mədəni mərkəzlərindən olan Bağdadda, Orta Şərq ölkələrinin atçaparları arasında tarixdə ilk beynəlxalq çövkən yarışları keçirilib.
Çövkən yarışlarının Azərbaycanda çox qədimdən məşhur olduğunu faktlarla təsdiqləyən materialların çox olduğunu deyən alimin sözlərinə görə, Örənqalada aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan şirli qab üzərində çövkən oyununun təsvir edildiyi rəsm bu oyunun IX əsrdə Beyləqan şəhərində yayıldığını əyani sübut edir. Onun szölərinə görə, dahi Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” əsərinə və “Kitabi-Dədə Qorqud” boylarındakı məlumatlara istinad etsək görərik ki, Azərbaycanda çövkənin tarixi hətta VI-VII əsrlərə, bəlkə ondan da əvvəllərə gedib çıxır. Çövkənin qədim Azərbaycan oyunu olmasını sübut edən faktlardan birinin də Azərbaycan miniatürlərində bu oyunun dönə-dönə təsvir edilməsi, yazılı mənbələrdə onun keçirilmə qaydaları haqqında məlumat verilməsi olduğunu deyən alim bildirdi ki, bu oyun qədimlərdən Şərqdə, sonradan isə Avropada çox məşhur olub.
Alim qeyd etdi ki, XIX əsrdə Hindistandan İngiltərəyə gətirilən bu oyun getdikcə inkişaf etdirilib və yeni qaydalar əsasında Amerika və Avropa ölkələrində yayılmağa başlayıb. O vurğuladı ki, ingilislərin təşəbbüsü ilə bu oyun “polo” adı altında ilk dəfə 1900-cü ildə Parisdə keçirilən II Olimpiya Oyunlarının proqramına daxil edilib.
Alim qeyd etdi ki, bu oyun milli atüstü oyun kimi Qarabağ, Diboz kimi at cinslərimizin üzərində oynanılıb, bu gün də ənənə davam etdirilir.
İradə SARIYEVA
