Son illərdə Azərbaycanda iqlimlə bağlı ekstremal hadisələrin intensivliyi kəskin şəkildə artıb. Bunu ekologiya və təbii sərvətlər nazirinin müavini Umayra Tağıyeva III Azərbaycan Milli Şəhərsalma Forumu çərçivəsində keçirilən “İqlim dəyişikliyi və şəhərlərin dayanıqlığı” mövzusunda panel sessiyada çıxışı zamanı deyib.
Nazir müavininin sözlərinə görə, son 10 ildə ölkədə daşqın hadisələrinin sayı 80 dəfə, quraqlıqların müddəti 80 faiz, 30 dərəcədən yuxarı temperatur olan günlərin sayı altı dəfə artıb. Eləcə də meşə yanğınları beş dəfə, güclü küləklər isə 12 dəfə çoxalıb, yağıntı hadisələrinin tezliyi isə altı dəfə artıb: “Bu rəqəmlər göstərir ki, ölkədə hava şəraiti ilə bağlı güclü erkən xəbərdarlıq sistemlərinin yaradılması və təkmilləşdirilməsi həyati əhəmiyyət daşıyır”.
U.Tağıyeva əlavə edib ki, iqlim dəyişiklikləri nəticəsində Azərbaycana daxil olan su ehtiyatları 30 faiz azalıb: “Bu ilin aprel ayında Bakıda bir sutkada yağan yağıntının miqdarı üçaylıq normanı ötüb və nəticədə iki nəfər həyatını itirib. 2019-cu ildə isə güclü külək paytaxtın infrastrukturuna zərər vurub. Belə halların qarşısını almaq üçün dövlət qurumları arasında koordinasiyalı fəaliyyət və hava proqnozlaşdırma sistemlərinin inkişafı vacibdir”. Qeyd edək ki, son illər Azərbaycanda həm içməli, həm də texniki su qıtlığı ilə bağlı şikayətlər eşidilir. Rayonlarda ayrı-ayrı fermerlər su qıtlığı üzündən məhsullarının böyük həcimdə ziyan çəkdiyini deyirlər. Paytaxtın özündə isə bəzi ərazilərdə günlərlə suyun verilmədiyi bildirilir. Üstəlik, son illər Bakıda bir çox ərazilərdə suyun verilməsi gün ərzində normalara bölünür. Rəsmilərin vədlərinə görə, ölkədə 2030-cu ilə qədər içməli 90, suvarma suyuna isə tələbatın 95 faizi səmərəli şəkildə ödənməlidir. Amma şirin su ehtiyatı ilə bağlı problem də getdikcə özünü qabarıq şəkildə büruzə verir. Azərbaycan coğrafi baxımdan su ehtiyatları baxımından məhdud ölkə hesab olunur. Ümumi su ehtiyatının böyük hissəsi – təxminən 70-75 faizi ölkə hüdudlarından kənarda formalaşır, yəni qonşu dövlətlərdən – Gürcüstan, Rusiya, Ermənistan və İran ərazisindən gələn çaylar vasitəsilə təmin olunur. Bu isə ölkənin transsərhəd su axınlarından asılılığını artırır və ekoloji təhlükəsizliyi üçün risk yaradır. Əsas su mənbələri – Kür, Araz, Samur və digər çaylar son onilliklərdə həm iqlim dəyişikliyi, həm də sənaye və kənd təsərrüfatı fəaliyyəti nəticəsində ciddi şəkildə çirklənib və suların həcmi azalıb. Kür çayının aşağı axınlarında suyun duzluluğunun artması, Araz çayında isə sənaye tullantılarının çoxalması artıq ekoloji fəlakət həddinə çatmaqdadır. Son illərdə iqlim dəyişikliyinin təsiri ilə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yağıntıların azalması və temperaturun yüksəlməsi müşahidə olunur. Xüsusilə aran rayonlarında və Naxçıvanda quraqlıq uzunmüddətli problemə çevrilib. Yağıntıların azalması nəticəsində yeraltı suların səviyyəsi aşağı düşür, su anbarlarının doluluq faizi azalır, kənd təsərrüfatı məhsuldarlığı isə ciddi zərbə alır. Azərbaycanın su ehtiyatlarının 70 faizindən çoxu kənd təsərrüfatında istifadə olunur. Lakin mövcud suvarma sistemlərinin köhnə və səmərəsiz olması suyun böyük hissəsinin israfına səbəb olur. Suvarma kanallarında buxarlanma və sızma nəticəsində bəzən 40 faizə qədər itki baş verir.
Su ehtiyatlarının azalması ilə yanaşı, onların çirklənməsi də ciddi problemdir. Xüsusilə sənaye müəssisələrinin təmizlənməmiş tullantılarının çaylara axıdılması, məişət tullantı sularının təkrar emal sistemlərinin zəif inkişafı vəziyyəti ağırlaşdırır. O da faktdır ki, son illərdə Azərbaycan dövləti su ehtiyatlarının qorunması və səmərəli istifadəsi istiqamətində bir sıra mühüm addımlar atıb. Yeni su anbarlarının inşası, mövcudlarının bərpası, içməli su sistemlərinin yenilənməsi və su itkisini azaldan texnologiyaların tətbiqi istiqamətində ciddi işlər görülür. Dünya təcrübəsində duzsuzlaşdırma texnologiyaları və tullantı sularının təkrar istifadəsi getdikcə geniş yayılır. Azərbaycan üçün də Xəzər dənizi suyunun duzsuzlaşdırılması və texniki məqsədlərlə istifadəsi gələcəkdə alternativ mənbə kimi çıxış edə bilər. amma onu da qeyd edək ki, su ilə bağlı problem elə Xəzərdə də özünü göstərir. Dənziin dayazlaşması ciddi problem olaraq qalır. Xəzərin dayazlaşmasının səbəbləri sırasında qlobal istiləşmə və digər ekoloji amillər sadalansa da, problemin kökündə antropogen amillər dayandığı faktlarla sübut olunur. Əsas amil isə Xəzərin əsas qida mənbəyi olan Volqa çayından dənizə buraxılan suyun həcminin kəskin azalmasıdır. Bu tendensiya artıq bir neçə ildir davam edir. Qlobal istiləşmə və yağıntıların azalması kimi təbii amillərlə yanaşı, yerində aparılan müşahidələr bu prosesdə antropogen təsirlərin həlledici rol oynadığını üzə çıxarır. Aparılan müşahidələr göstərir ki, Volqa çayının Xəzərə tökülən hissəsində suyun axını kəskin zəifləyib, ərazidə dayazlaşma baş verib, bunun nəticəsində torpaq qatı üzə çıxıb, axıntılar kiçik kanal halına keçib, bəziləri isə tamamilə quruyub. Xəzərə axıdılan suyun miqdarının kəskin azalmasının əsas səbəbi Volqaboyu ərazilərdə kənd təsərrüfatı sahələrinin sürətlə artması, su anbarlarının daim su ilə dolu saxlanmasıdır. Volqa hövzəsində çoxlu su anbarları, bəndlər, meliorasiya qurğuları tikilib. Volqaboyu yaşayış məntəqələrinin artması da suyun azalması prosesində əhəmiyyətli rol oynayır. Bütün bunlar Xəzər üçün ciddi problem yaradır. Bunlar fonunda ölkəmizdə su idarəçiliyinin müasirləşdirilməsi, texnoloji innovasiyaların tətbiqi, ictimai maarifləndirmə və beynəlxalq əməkdaşlıq gələcək onilliklərdə ölkənin davamlı inkişafının əsas şərtlərindən biri olacaq.
Nahid SALAYEV
