ABŞ-ın vitse-prezidenti J. D.Vencin İranla nüvə razılaşması ilə bağlı açıqlamaları təsadüfi bir diplomatik bəyanat deyil, bu, Vaşinqtonun İrana münasibətdə strateji yenidənqurma prosesinə girişdiyinin açıq siqnalıdır. "İsrailin mövqeyindən asılı olmayaraq" ifadəsi xüsusilə diqqət çəkicidir: belə bir vurğu ya ciddi inad nöqtəsinin mövcud olduğunu, ya da ABŞ-ın öz müttəfiqlərini fakt qarşısında qoymağa hazır olduğunu göstərir. Hər iki ehtimal Yaxın Şərq diplomatiyasında əsaslı dəyişikliklərin işarəsidir.
Əgər razılaşma texniki cəhətdən möhkəm, yəni güclü yoxlama mexanizmləri, uran zənginləşdirmə həddinin aşağı tutulması və şəffaflıq öhdəlikləri əsasında qurulursa, İranın nüvə silahı əldə etmə müddəti uzanacaq. Bu, regional nüvə yayılmasının qarşısını almaq baxımından mühüm strateji nailiyyət sayıla bilər. Körfəz ölkələri, xüsusilə Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ İranın nüvəyə sahib olması ssenarisini öz təhlükəsizlik doktrinalarının ən qara gözləntisi kimi dəyərləndirirlər. Bu baxımdan effektiv bir saziş həmin ölkələrin narahatlığını qismən azalda bilər.
Lakin razılaşmanın digər tərəfi daha mürəkkəbdir. Sanksiyaların yüngülləşməsi İrana iqtisadi nəfəs verir. Tarix göstərir ki, iqtisadi bərpa dövrlərində İran proksi şəbəkələrini - Hizbullah, Həmas, Husi qüvvələri, İraqdakı şiə milisləri - maliyyə və silah baxımından daha güclü dəstəkləyə bilib. Başqa sözlə, nüvə proqramı cilovlanarkən konvensional regional müdaxilə potensialı eyni zamanda artırıla bilər. Bu "güvənlik paradoksu" 2015-ci il İrana qarşı "Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı" (JCPOA) razılaşması zamanı da müzakirə olunmuşdu və o zaman da qismən gerçəkləşmişdi.
Səudiyyə Ərəbistanı bu prosesə ikili mövqedən baxır: bir tərəfdən İranın nüvəsizləşdirilməsini alqışlayır, digər tərəfdən ABŞ-ın İranla normallaşma yoluna girmə ehtimalından ehtiyat edir. Ər-Riyad artıq bir neçə istiqamətdə sığortalanma siyasəti həyata keçirir - Çinlə əlaqələrini dərinləşdirir, 2023-cü ildə İranla diplomatik normallaşmaya getdi, öz nüvə proqramı üzərindəki nəzarəti saxlamaq üçün ABŞ ilə danışıqlarda "nüvə hüququ" tələbini masaya qoyur. Bu kontekstdə ABŞ-İran razılaşması Ər-Riyad üçün ya öz nüvə ambisiyalarını legitimləşdirmək bəhanəsi, ya da ABŞ-a qarşı sövdələşmə kartı rolunu oynaya bilər.
İsrailin ABŞ-İran danışıqlarına iradı isə yalnız texniki deyil, ekzistensial (mövcudluqla bağlı) xarakter daşıyır. Tel-Əviv hesab edir ki, hər hansı bir saziş, nə qədər sərt olursa-olsun, İrana "nüvə eşiyi" ölkə statusunu rəsmiləşdirir, yəni silah üçün zəruri olan zənginləşdirmə infrastrukturunu mövcud saxlayır. İsrail üçün qəbul edilə bilən tək nəticə İranın sıfır zənginləşdirmə statusuna endirilməsidir. Bu isə indiki diplomatik reallıqda praktiki olaraq əldə edilə bilən hədəf deyil. Bundan əlavə, İsrail İranın ballistik raket proqramı, regional proksi şəbəkəsi və "İsraili məhv etmək" ritorikasının nüvə mövzusundan ayrı şəkildə müzakirə olunmasına prinsipial etiraz edir.
Vencin "İsrailin mövqeyindən asılı olmayaraq" ifadəsi iki fərqli şəkildə oxuna bilər. Birinci oxunuşa görə, Tramp administrasiyası İranla sazişi öz sövdələşmə uğuru kimi təqdim etmək istəyir və İsrailin veto gücünü tanımır. Bu halda söhbət ABŞ daxili siyasətindən, xüsusilə Trampın şəxsi nüfuzundan gedir. İkinci oxunuş isə daha narahedicidir: ABŞ strateji hesablamalarında İsrailin Yaxın Şərq arenasındakı rolunu yenidən nizamlayır. Qəzzada davam edən müharibə, beynəlxalq legitimlik problemi və Avropa ilə münasibətlər İsrailin əlverişli sövdələşmə mövqeyini zəiflədib. Vaşinqton bunu fürsət bilib daha müstəqil siyasət yürütməyə başlaya bilər.
İki ölkə arasındakı müttəfiqlik əlaqəsi çoxölçülüdür - kəşfiyyat mübadiləsi, hərbi texnologiya, diplomatik dəstək, ideoloji uyğunluq. Bu əlaqəni bir diplomatik ixtilaf çökdürüb dağıda bilməz. Lakin ardıcıl olaraq İsrailin maraqlarını nəzərə almadan atılan addımlar uzun müddətdə inamı eroziyaya uğrada bilər. İsrailin alternativ tərəfdaşlar axtarışına daha açıq olması - Hindistanla, bəzi Körfəz ölkələrilə, hətta Çinlə müəyyən texnoloji sahələrdə - bu eroziyaya qarşı sığorta kimi başa düşülməlidir.
Bu məsələ yalnız ABŞ-İran ikitərəfli münasibəti deyil, eyni zamanda ABŞ-Çin rəqabətinin bir cəbhəsidir. Əgər ABŞ İranla razılaşa bilərsə, Pekin İran üzərindəki iqtisadi gücünü müəyyən qədər itirəcək. Çin hazırda İranın ən böyük neft alıcısı və əsas diplomatik qalxanıdır. Sazişin uğurlu olması halında İranın Çindən asılılığı azalacaq, bu isə paradoksal olaraq Vaşinqton üçün strateji gəlir sayıla bilər. Rusiya üçün vəziyyət fərqlidir: Moskva İranın sanksiya altında qalmasından dolayı ikitərəfli faydalanıb, həm ucuz neft idxal edib, həm də müştərək hərbi-texniki layihələr həyata keçirib. Saziş bu asılılığı zəiflədəcək.
Nəticə etibarı ilə ABŞ-İran nüvə diplomatiyasının real dəyəri imzalanmadan deyil, tətbiq mərhələsinin keyfiyyətindən asılı olacaq. Vencin qeyd etdiyi "öhdəliklərə əməl" meyarı əslində ən kritik məqamdır: İran 2015-ci il JCPOA-nı əvvəlcə texniki olaraq yerinə yetirdi, lakin ruhuna uyğun hərəkət etmədi. Regionun gələcəyi üçün ən həlledici sual isə budur: bu saziş İranı beynəlxalq sistemə inteqrasiya edən bir çərçivəyə çevriləcəkmi, yoxsa yalnız müvəqqəti bir nüvə fasiləsi olaraq qalacaq? Birinci halda bölgə üçün transformativ, ikinci halda isə aldadıcı bir diplomatik qalibiyyətdən söhbət gedəcək.
Akif NƏSİRLİ
