Ölkəmizin baş elm ocağı sayılan, bir vaxt bu statusa görə alqışlara layiq görülən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) son illər müxtəlif səviyyələrdə tənqidə məruz qalıb. Əksər hallarda fəaliyyətsizlikdə, elmə, iqtisadiyyata, həyatımıza, dövlətimizə fayda vermək gücünü itirməkdə ittiham edilən AMEA-nı başqa ölkələrin eyni statuslu elm mərkəzləri ilə çox müqayisə edirlər, bildirirlər ki, o akademiyalar daha faydalı və səmərəli fəaliyyət göstərir, AMEA isə fəaliyyətsizdir və artıq öz ömrünü başa vurmaqdadır.
Gəlinən nəticələr, qənaətlər, təbii ki, mübahisəlidir və dərin araşdırma aparılsa, səbəblər aşkarlansa görərik ki, bu qurumda elmə can yandıran kifayət qədər alim, elmi işçi var. Burada problem elmin idarəedilməsi ilə bağlıdır. Bəzi mütəxəssislər deyir ki, istedadlı, elmə xidmət etmək istəyən alimlərin, elmi işçilərin fəaliyyətinin səmərəli təşkil edilməsi, canlandırılması, ətə-qana gətirilməsi üçün stimulverici mexanizmlər hazırlanmalıdır. Bu mexanizmin isə dərin islahatlar nəticəsində yaradılması mümkündür...
Qeyd etdiyimiz kimi, AMEA-nı fəaliyyətsizlikdə ittiham edənlər çoxdur. Bu sıraya AzTV də qoşulub. Bu günlərdə AzTV-də AMEA ilə bağlı efirə gedən tənqidi süjet yerli KİV-də, sosial şəbəkələrdə müzakirə predmetinə çevirilib. Neçə gündür hamı danışır ki, AzTV AMEA-nı vurub yerlə yeksan etdi. Məlumatı olmayanlar üçün qeyd edək ki, sözügedən süjetdə AMEA-da hökm sürən faktiki fəaliyyətsizliyə, idarəçilik və strukturdakı nöqsanlara toxunulub. O da məlumdur ki, müxtəlif vaxtlarda davamlı olaraq ictimaiyyət arasında AMEA-nın fəaliyyətinin müasir tələblərə uyğun gəlmədiyi, qurumun Prezidentin etimadını doğrultmadığı barədə iddialar səslənib. Bildirilib ki, sovet sistemindən “miras” qalan AMEA-nın ləğv edilməsi və institutlarının müxtəlif ali məktəblərin müvafiq fakülətlərinə birləşdirilməsi daha məqsədəuyğun olardı. Hətta qurumun Təhsil Nazirliyinə birləşdirilməsi təklifi ilə çıxış edənlər də az deyil. AMEA-nın özünü doğrultmadığını, dövlət başçısının qoyduğu hədəflərə çata bilmədiyini əsas gətirib onun bağlanması tələbini irəli sürənlər çoxdur.
Həqiqətən də AMEA özünü doğruldurmu?
AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri, professor İdris Abbasov “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, AMEA hazırda reanimasiyada canı ilə əlləşən ağır xəstəyə bənzəyir, ölüm-qalım mübarizəsi aparır: “Sözsüz ki, AMEA-dakı usul-idarə özünü doğrultmur. Akademiya hazırda reanimasiyadadır, onu reanimasiyadan çıxarmaq çox çətindir. Bu gün onu xilas etmək mümkün olmur. Çünki burada o qədər kəsafət, tənbəllik, uzun illərin formalizmi, gözə kül üfürmələr baş verib ki, bu da akademiyanı böyrü üstə qoyub. Bu mənada, akademiyanın yenidən dirilməyi, hansısa məhsuldar fəaliyyət göstərməsi mümkünsüzdür. İndiki halı ilə bu baş verə bilməz. Bu qurum heç vaxt məhsuldar olmayacaq. Ona görə ki, artıq işçilər də belə bir sistemdə işləməyə vərdiş ediblər”.
Hər zaman AMEA-nın vəziyyəti ilə bağlı sosial şəbəkələrdə, mətbuatda fikirlər, faktlar, rəqəmlər səsləndirdiyini xatırladan İ.Abbasovun sözlərinə görə, qurumun gələcək taleyinin necə olacağı müəmmalıdır. Qurumda çoxlu saxtakarlıq hallarının baş verdiyini deyən İ.Abbasov hesab edir ki, bunların hamısına hüquqi qiymət verilməlidir, dövlət büdcəsini talan edənlər cəzasını almalıdır.
“AMEA-nın gələcəyi necə olacaq, birdən-birə onu hansı şəkildə dəyişəcəklər, bilmirəm. Akademiya təhsil sahəsinə inteqrasiya olunacaq, ya olunmayacaq? Bunlar sual doğurur. Burada dünya təcrübəsi də var. İndi görünür dünya təcrübəsinə də müraciət edirlər, təhilillər, müqayisələr aparırlar ki, hansısa bir nəticəyə gəlinsin. Ümumiyyətlə, AMEA fəaliyyətizdir, biz də fəliyyət göstərəndə zərərlərlə qarşılşırıq. Son illərin açıqlamalrı göstərdi ki, həmin o qurumda nə qədər dövlət vəsaiti talanıb, dövlət vəsaiti hesabına nə qədər saxta kitablar çap olunub. İddia etmirəm ki, AMEA ləğv olunandan sonra bütün problemlər aradan qalxacaq. Belə desəm yanlış olardı. AMEA ilə bağlı tədbirlər görülməli, hansısa addımlar atılmalıdır. Amma tutaq ki, bu gün akademiyanı ləğv etdik, ya onu başqa bir quruma birləşdirdik, ya da yerində başqa bir qurum yaratdıq, orada olan alimləri, akademikləri isə köklü olaraq başqa bir təşkilata, müəssisəyə köçürsək heç bir faydası olmayacaq. Fikrimcə, fayda o zaman ola bilər ki, korrupsiyanın, rüşvətin kökü kəsilsin. Bu gün biz akademiyada korrupsiyanın kökünün kəsilməsinə, şəffaflığa nail ola bilsək, onda demək olar ki, Azərbaycan elmində nəsə edə bilərik. Yox, əgər əsas kökü, səbəbi, mənbəni qoyub detallarla, təfərrüatlarla məşğul olsaq biz yenə də nəyəsə formal olaraq nail olacağıq, əsaslı nailiyyətlər əldə edə bilməyəcəyik. Ona görə də düşünürəm ki, bu gün AMEA bağlanarsa, bu, akdemiklərin, özünü “tutmuş” alimlərin heç vecinə də olmayacaq. Çünki onlar artıq özlərini tutublar, ayrı iş yerləri də var, kifayət qədər maddi imkanları da, dayaqları da var. Çünki bu adamlar yalnız özlərinə xidmət ediblər, dövlətə və xalqa heç bir xidmət göstərməyiblər”.
İ.Abbasovun sözlərinə görə, alimin mənəviyyatı, dürüstlüyü, dövlətə və dövlətçiliyə xidmət istəyi çox böyük olmalıdır. Akademiyaya rəhbərlik edən şəxslərdə, bir sıra akademiklərdə dövlətçilik şüuru olmadığını deyən İ.Abbasov sual edir ki, belə olduğu halda biz hansı elmdən, hansı tərəqqidən danışa bilərik? Baş verənlərin, akademiklərin çıxışlarının rüsvayçı olduğunu deyən İ.Abbasovun sözlərinə görə, onların alim və akademik olması insanlarda şübhə yaradır: “Bu gün Azərbaycan dövlətinə mənəviyyatlı alimlər, mənəviyyatlı insanlar lazımdır. İkinci yerdə isə elm gəlir. Bizdə isə bunlar tamamilə alt-üst olub”.
İradə SARIYEVA
