Çoxlarımızın telefonuna tanımadığımız nömrələrdən mesajlar və zənglər gəlir. Bizə müxtəlif hazırlıq kurslarından, klinikalardan, alış-veriş, sığorta şirkətlərindən, hətta banklardan belə bu cür zəng və mesajlar gəlir, mesenjerlərə gələn mesajlarda həmin qurumlar bizə öz xidmətlərini təklif edirlər. Demək olar ki, mobil telefon istifadəçilərinin hamısı bu vəziyyətlə üzləşir.
Sual yaranır ki, bu şirkətlər, kurslar, klinikalar, banklar vətəndaşın nömrəsini haradan əldə edir və nə üçün öz biznes maraqları naminə vətəndaşı narahat edirlər? Provayder şirkətlər nə üçün vətəndaşın şəxsi məlumatlarını, onların telefon nömrələrini və sair qoruya bilmir, niyə məxfiliyə riayət olunmur?
Qeyd edək ki, bəzilərinin qənaətinə görə, o şirkətlər heç kəsin icazəsi olmadan müvafiq sistemə daxil olur və vətəndaş haqda məlumatları əldə edir, sonra isə onunla əlaqə saxlayır, öz xidmətlərini təklif edirlər.
“Ölkəmizdə bununla bağlı məhkəmə presedentləri yoxdur”
“Altay” Sosial-İqtisadi Araşdırmalar (ASAM) Mərkəzinin rəhbəri Elçin Bayramlı “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, bu şirkətlər ən müxtəlif vasitələrlə vətəndaş haqqında məlumatları ələ keçirə bilirlər. “Bu problem yeni deyil, biz bir neçə dəfə buna toxunmuşuq və sərt şəkildə tənqid etmişik. Amma təəssüf ki, indiyə qədər buna reaksiya verən yoxdur. Mənim yadıma gələn odur ki, ən azı 10 ildən çoxdur bu baş verir. Müəyyən dövrlərdə bu problem dünyada vardı, sonra bir sıra ölkələr bunu həll etdilər. Yəni müştəri, istehlakçı hüquqlarının tələbləri icazə vermir ki, vətəndaşı hansısa bir işgüzar, kommersiya, biznes marağı ilə kimsə narahat etsin. Vətəndaşı yalnız birbaşa dövlət orqanları narahat edə bilər. Deyək ki, hər hansı bir təhlükəsizlik məsələsi ilə bağlı problem olarsa, yanğın, fəlakət, terror və sairlə əlaqədar vətəndaşa təcili məlumat göndərilə bilər. Amma digər hallarda özəl strukturların vətəndaşları narahat etməyə icazəsi yoxdur. Qaldı ki, bu şirkətlərin vətəndaş haqqında məlumatları, onun telefon nömrəsini necə əldə etməsinə, vətəndaş haqqında məlumatları bu şirkətlərə, ilk növbədə, pul qarşılığında mobil operatorlar verirlər. Bəzən tanışlıqla həmin məlumatları bu şirkətlərə mobil operatorların əməkdaşları da ötürə bilər. Başqa şirkətlər də onlara məlumat ötürürlər. Biz bir sıra əməliyyatlar apararkən bizdən bir çox məlumat tələb olunur və anketləri, formaları doldururuq. Götürək sığorta şirkətini, mən bir sığorta şirkətində avtomobilimi sığortalamışam və mənim şəxsi məlumatlarım da həmin o şirkətdə olur, amma sabah onu başqa bir sığorta şirkəti hansısa formada ələ keçirir, hətta onu başqa şirkətə də verir. Orada mənim yaşım, xarakterim, harada yaşadığım, hansı sosial kateqoriyadan və sair olduğum qeyd olunur. Bəzi şirkətlər isə bu şəxsləri seçir və onlara uyğun xidmətlərin reklamını mobil telefona göndərirlər. Bu özü insan hüquqlarının kobud şəkildə pozulmasıdır. Yəni insanı zorakı şəkildə narahat etmək olmaz. İnsanların istirahət etmək hüququ var. Elə yerlər olur ki, orada telefona cavab vermək mümkün olmur, bəzən bu şirkətlərin zəng və mesajlarının əlindən insanlar iş vaxtında və sair telefonlarını söndürməyə məcbur olurlar. Bu da başqa problemlər yaradır”.
E.Bayramlı hesab edir ki, bu problemin uzun illərdir davam etməsinin səbəbi ölkəmizdə bununla bağlı məhkəmə təcrübəsinin yoxluğudur, demək olar ki, heç kim bununla məşğul olmur: “Kimsə bu şirkətləri məhkəməyə verib qanunun tələblərinə uyğun cəza tələb etmir. Amma digər ölkələrdə bu təcrübə var deyə, şirkətlər buna risq etmirlər. Edəndə bunu başqa formalarda, mədəni formalarda edirlər. Reklamı zorakı şəkildə vətəndaşı narahat etməklə vermək olmaz, onu başqa yolla da çatdırmaq olar. Biz məsələnin lokal tərəfinə toxunduq, məsələnin qlobal tərəfi də var, bu da şəxsi informasiya təhlükəsizliyi məsələsidir. Müasir dövrdə texnologiya imkan verir ki, hər hansı bir xarici ölkənin kəşfiyyat orqanları, müxtəlif təşkilatları, eləcə də düşmən ölkənin təşkilatları bizim haqqımızda hər bir məlumatı qlobal internet sistemindən qırıb götürə, yaxud rüşvətlə, hansısa bir dolayı yolla ələ keçirə bilsin. Niyə ələ keçirilməlidir? İnanların şəxsi məlumatları hamı üçün deyil, bu məlumatlar ancaq dövlət orqanlarında ola bilər və olmalıdır da. Bizim haqqımızda məlumatlardan danışarkən burada bizim zövqlərimizdən tutmuş, xəstəliklərimizə qədər bütün məlumatlar olur. Bir çox halda biz özümüz buna şərait yaradırıq. Tutaq ki, sosial şəbəkələrdə müxtəlif testlər olur, insanlar ora girir və bütün suallara cavab verirlər. Bu tip məsələlər şəxsi məlumatların könüllü şəkildə təqdim olunmasıdır. Biri var məlumatın oğurlanması, biri də var vətəndaşın özü haqqında könüllü məlumat verməsi. Bütün bunları könüllü şəkildə onlara təqdim edirlər”.
E.Bayramlı deyir ki, dünya üzrə bütün insanlar haqqında məlumatların toplandığı biq data adlı baza var, biz özümüz də bilmədən, yaxud bilərəkdən öz məlumatlarımızın o bazaya yerləşdirilməsinə rəvac veririk: “Bunu pis məqsədlər üçün istifadə etməsələr belə, ən azından, reklam məqsədilə bunu şirkətlərə satırlar. Problemlər, birincisi, insanların maarifsizlik ucbatından könüllü şəkildə özləri haqda məlumat verməsindən, ikincisi, bizim xəbərimiz olmadan şəxsi məlumatlarımızın o şirkətlərin özləri tərəfindən müxtəlif sistemlərdən ələ keçirilməsindən qaynaqlanır. Üçüncüsü də odur ki, ölkəmizdə bununla bağlı məhkəmə presedentləri yoxdur. Yəni bu şirkətlərlə bağlı bir neçə dəfə məhkəmə olsa və onlar cəzalandırılsa, bundan çəkinərlər” - deyə E.Bayramlı qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
