Əli Orucov: "Kiyev ərazi güzəştlərini qəbul etmədi, Tramp da bu mövqedən uzaqlaşır"
ABŞ və İran nümayəndələri arasında İsveçrədə keçirilən danışıqlardan sonra ABŞ Maliyyə Nazirliyi İran nefti, neft-kimya məhsulları və neft məhsulları ilə bağlı əməliyyatlara 60 günlük müvəqqəti icazə verib.
Nazirliyin Xarici Aktivlərə Nəzarət İdarəsinin (OFAC) verdiyi lisenziyaya əsasən, icazə 21 avqust 2026-cı ilədək qüvvədə olacaq. Sənəd İran neftinin və neft məhsullarının ABŞ-a idxalına, satışına, daşınmasına və boşaldılmasına imkan yaradır. İcazə həmçinin ABŞ sanksiyaları altında olan bəzi gəmilərin iştirak etdiyi əməliyyatlara da şamil edilir.
Lisenziya çərçivəsində İran neftinin alınmasına görə ödənişlərin ABŞ dolları ilə həyata keçirilməsinə də icazə verilir. Bununla belə, sənəd Şimali Koreya, Kuba və Rusiyanın nəzarətində olan Ukrayna əraziləri ilə bağlı əməliyyatlara şamil edilmir və digər qüvvədə olan sanksiyaları ləğv etmir.
Belə çıxır ki, Donald Tramp administrasiyası İran neftinin hətta ABŞ dolları ilə satılmasına müvəqqəti yaşıl işıq yandırır. Lakin burada maraqlı bir məqam ortaya çıxır: əgər lisenziya Rusiyanın nəzarətində olan Ukrayna ərazilərini ayrıca qeyd edir və onları istisna edirsə, bu, Vaşinqtonun həmin əraziləri Rusiya ərazisi kimi tanımadığını göstərirmi?
Digər tərəfdən, Tramp dəfələrlə Ukraynanın müharibənin nəticəsi olaraq müəyyən əraziləri itirməsinin qaçılmaz ola biləcəyini bildirib. Əgər belədirsə, onda indiki qərar ABŞ-ın həmin ərazilərin statusu ilə bağlı əvvəlki siyasi mövqeyi ilə necə uzlaşır? Vaşinqton bir tərəfdən ərazi güzəştlərini mümkün sayır, digər tərəfdən isə işğal olunmuş əraziləri Rusiyanın tərkib hissəsi kimi qəbul etmədiyini nümayiş etdirir. Bu yanaşmalar arasında ziddiyyət varmı?
Burada hüquqi-siyasi mövqe ilə gələcək sülh danışıqları barədə siyasi ehtimallar arasında fərq var. OFAC lisenziyasında Rusiyanın nəzarətində olan Ukrayna ərazilərinin ayrıca istisna edilməsi ABŞ-ın həmin əraziləri Rusiya Federasiyasının qanuni hissəsi kimi tanımadığını göstərən ənənəvi hüquqi mövqeyə uyğundur. Vaşinqton uzun müddətdir ki, Krım və işğal olunmuş digər Ukrayna ərazilərini beynəlxalq hüquq baxımından Ukraynanın tərkib hissəsi hesab edir və sanksiya sənədlərində onları Rusiyadan ayrıca qeyd edir.
Donald Trampın və ya onun administrasiyasına yaxın şəxslərin Ukraynanın müəyyən əraziləri itirə biləcəyi barədə fikirləri isə başqa məsələdir. Bu cür bəyanatlar hüquqi tanınmadan çox, müharibənin mümkün nəticələri və ya gələcək sülh razılaşmaları ilə bağlı siyasi qiymətləndirmə kimi qəbul edilir. Bir dövlət hansısa ərazinin faktiki olaraq digər ölkənin nəzarətində qalacağını düşünə bilər, amma eyni zamanda həmin ərazinin həmin ölkəyə məxsus olduğunu hüquqi baxımdan tanımaya bilər.
Beynəlxalq münasibətlərdə bu, kifayət qədər yayılmış yanaşmadır. Dövlətlər bəzən faktiki vəziyyətlə hüquqi mövqe arasında fərq qoyurlar: bir tərəfdən ərazinin yaxın gələcəkdə geri qaytarılmasının çətin olduğunu qəbul edirlər, digər tərəfdən isə həmin ərazinin ilhaqını və ya suverenlik dəyişikliyini rəsmən tanımırlar.
Ona görə də burada mütləq ziddiyyət olduğunu söyləmək düzgün olmaz. ABŞ-ın hüquqi mövqeyi həmin ərazilərin Ukraynaya məxsus olmasıdır. Eyni zamanda, ayrı-ayrı siyasətçilər və ya administrasiya nümayəndələri gələcək danışıqlar nəticəsində Ukraynanın bəzi ərazilər üzərində nəzarəti bərpa edə bilməyəcəyini və ya müəyyən güzəştlərin mümkün olduğunu düşünə bilərlər. Bu iki yanaşma eyni vaxtda mövcud ola bilər, çünki biri hüquqi tanınma məsələsi, digəri isə siyasi və diplomatik proqnozdur.
Siyasi şərhçi Əli Orucov "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp Rusiya-Ukrayna müharibəsinin dayandırılması məqsədilə ilkin mərhələdə Kiyevdən ərazi güzəştlərinə getməyi tələb etsə də, bu yanaşma qəbul olunmayıb.
Onun sözlərinə görə, Ağ Evin irəli sürdüyü 24 bəndlik sülh planı sonradan 20 bəndədək ixtisar edilib. Lakin Moskva və Vaşinqton tərəfindən birgə hazırlandığı iddia olunan həmin sənəd də ciddi müqavimətlə üzləşərək nəticədə gündəmdən çıxarılıb.
Ə.Orucov qeyd edib ki, Kiyev və onun Qərbdəki müttəfiqləri sülh naminə ərazi güzəştlərinə razılaşmayıblar. Bunun əsas səbəbi isə Rusiyanın sonradan dayandırılacağına və gələcəkdə Avropa üçün təhlükə yaratmayacağına dair etimadın olmamasıdır.
Siyasi şərhçinin fikrincə, İran-ABŞ anlaşması çərçivəsində Ukraynanın işğal olunmuş ərazilərinə neft satışına qadağa qoyulması Vaşinqtonun Ukraynanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını göstərir. O vurğulayıb ki, Ağ Ev müəyyən dövrdə Donbasla bağlı güzəşt variantını dəstəkləsə də, bu istiqamətdə heç bir razılaşma və ya hüquqi sənəd qəbul edilməyib.
"İşğal olunmuş ərazilərlə hər hansı əməkdaşlıq və ya ticarət əlaqələri beynəlxalq hüquqa ziddir. Burada heç bir ziddiyyət yoxdur. Bu, müstəqil dövlətin ərazi bütövlüyünə hörmətin ifadəsidir", – deyə Ə.Orucov bildirib.
Şərhçi hesab edir ki, son dövrlər ABŞ-ın mövqeyində də müəyyən dəyişikliklər müşahidə olunur. Onun sözlərinə görə, G7 ölkələrinin son sammitində Donald Trampın Ukraynaya dəstəklə bağlı bəyanata imza atması da Vaşinqtonun sülh naminə ərazi güzəştləri ideyasından uzaqlaşdığını göstərən mühüm siqnaldır.
Dəniz NƏSİRLİ
