Neft ətrafında baş verən son olaylar bir sıra ölkələrdə milli valyutaların dəyərdən düşməsi ilə müşayiət olundu. Xüsusən də dollara qarşı ucuzlaşma özünü aydın göstərdi. Amma nə qədər qəribə olsa da, yaxın tezlikdə tamamilə əks proses də yaşana bilər. Belə ki, neftlə bağlı baş verənlər yaxın tezlikdə dolların özünün çökməsinə, digər ölkələrin valyutasının isə bahalaşmasına rəvac vermək iqtidarındadır. Hətta bəzi ekspertlər bütün bunları Rusiyanın və bir sıra neft ölkələrinin dollara qarşı yeni böyük oyunu kimi də qiymətləndirir.
Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, hazırda baş verənlər Rusiya ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında neft çəkişməsinin hələ müəyyən müddət davam edəcəyini göstərir. Hər iki tərəf neft hasilatını artırmaqla, həm qiyməti aşağı saxlayır, həm də bir-birinə güzəştə getmək niyyətində olmadıqlarını göstərir. “The Wall Street Journal”a Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatında (OPEC) olan mənbələr bildirib ki, indi Səudiyyə Ərəbistanının “Saudi Aramco” neft korporasiyasının neftin qiymətini kəskin azaltması Rusiyanın bu enerji daşıyıcısı üzrə dünya bazarındakı mövqeyinin zəifləməsinə yönəlib:“Bu, Rusiya bazar seqmentinin payını ələ keçirmək üçün təcavüzkar bir kampaniyanın elementidir”. Qeyd edək ki, “Saudi Aramco” rəhbərliyi ABŞ-a neft tədarükünün qiymətini bir barrel üçün 7, Şimali Avropa ölkələri üçün 8, Cənub-Şərq ölkələri üçün 6 dollar ucuzlaşdıracağı barədə xəbərdarlıq edib.
Rusiyanın energetika naziri Aleksandr Novak isə bildirib ki, ölkəsi neft istehsalını yaxın müddətdə gündəlik 250-300 min barrel səviyyəsində, ümumiyyətlə isə 500 min barrel artıra bilər. Novak onu da etiraf edib ki, Rusiya həqiqətən də OPEC+ razılaşmasından çıxmaq ssenarisini hazırlayırdı. Nazir bununla da Rusiya tərəfinin neft müqaviləsinin pozulması ilə bağlı planının olduğu barədə qeyri-rəsmi məlumatları təsdiq edib. Novak qeyd edib ki, neft bazarındakı hazırkı vəziyyət proqnozlaşdırılmış çərçivədədir. Hazırda reallıq budur ki, Moskvanın Ər-Riyadın addımına sərt reaksiya verməsi nəticəsində Səudiyyə Ərəbistanı və Rusiya neftdə uzun və dağıdıcı qiymət müharibəsinə başlamaq üçün addımlar atır. Kreml mübahisənin dağıdıcı təsirlərinə baxmayaraq geri çəkilmir. Nəticədə 1991-ci il Körfəz müharibəsindən bəri neftin qiymətində ən böyük azalma, neft şirkətlərinin milyardlarla dollar dəyər itirməsi və karbohidrogen resursdan asılı ölkələrdə istiqraz faizlərinin sürətli şəkildə artması qeydə alınır. Bütün bunlar mübahisənin təkcə birinci günündə baş verib. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin icraçı direktoru Fatih Birol isə qeyd edir ki, neft bazarında “rus ruleti” oynamaq ağır nəticələrə səbəb ola bilər. O əlavə edib ki, İraq, Anqola və Nigeriya kimi ölkələrin sabitliyinə təhlükə yaranır, hətta bəzi neftdən asılı ölkələr səhiyyə kimi zəruri xərcləri ödəməkdə çətinlik çəkə bilər. Şirkətlərin “qara qızıl”ın aşağı qiyməti səbəbindən maliyyə təzyiqinə məruz qalmaları fonunda ABŞ-da şist nefti hasilatındakı güclü artım da yavaşlaya bilər. Əslində, elə Rusiyanın da əsas istəyi budur. Moskva ABŞ şist neft hasilatçılarının sıradan çıxması, onların borclarını qaytara bilməməsi, bununla ABŞ birja bazarının və bankların çökməsini istəyir. Çünki aşağı qiymətlər halında ABŞ-ın şist neft hasilatçıları maliyyə cəhətdən daha çətin duruma düşür və müflis olurlar. Belə vəziyyət isə ABŞ iqtisadiyyatına zərbə sayılır və dollar üçün böyük təhdiddir. Çünki bu halda dollar kəskin şəkildə ucuzlaşa bilər. Bu durumda o da məlum olub ki, Rusiyanın ən böyük neft istehsalçısı “Rosneft” OPEC+ sazişinin müddəti bitən vaxtdan, yəni bu ayın sonundan etibarən hasilatını artırmağı planlaşdırır. O da məlumdur ki, Rusiya qiymətin düşməsini kompensasiya etmək və rubla dəstək vermək üçün 150 milyard dollara çatan Rifah Fondundan da istifadə edə bilər. Maliyyə Nazirliyi bu ehtiyatların neftin qiymətinin 25-30 dollara düşəcəyi zaman yaranacaq itkiləri 6 ildən 10 ilədək bir müddət üçün kompensasiya edə biləcəyini bildirib.
Məşhur iqtisadçı Petr Svoik də qeyd edir ki, neftin qiymətinin kəskin azalması əslində böyük oyundur: “Dünya maliyyə bazarına, daha konkret desək, ABŞ dollarına qarşı hücum var. 2008-ci ilin dünya iqtisadi böhranı ABŞ bazarındakı maliyyə böhranından başlamışdı, ondan sonra da başqa məsələlər, o cümlədən neftin ucuzlaşması meydana çıxdı. İndi isə hamısı tam əksinə gedir. Əvvəlcə koronavirus çıxdı və bütün iqtisadiyyatı yavaşlatdı, ən əsası da dollar piramidasını bəsləmək imkanlarını azaltdı. İndi də Rusiya əvvəlcə ABŞ şist neftini bazardan sıxışdırıb çıxartmaq üçün neftin qiymətini erkən azaltmaq yönündə oyuna başlayır, daha sonra qaz bazarının növbəsi çatacaq. Bu ucuzlaşdırma oyunu yalnız ABŞ-dakı şist nefti hasilatının tam axırına çıxandan, bu sahədə çalışan şirkətlərin hamısı müflisləşəndən sonra başa çatdırıla bilər”. Onun sözlərinə görə, belə olan halda neftin qiyməti 30-40 dollara çatacaq:"Hər halda, ABŞ şist neftini sıxışdıracaq qiymət həddi olmalıdır. Bu qiymət uzun müddət saxlanılacaq, Rusiya üçün belə qiymət məqbuldur. Müharibə neft bazarı uğrunda yox, maliyyə bazarı uğrundadır”. Ekspert həmin müharibəni ayrı-ayrı ölkələrin deyil, ölkələr daxilindəki elit zümrələrin apardığını diqqətə çatdırıb:“Bu müharibənin əsas mərkəzləri kimi Vaşinqton, Brüssel, London, Moskva rol oynayır. Təxmini ehtimala görə, əvvəlcə ümumdünya dollar piramidası çökdürüləcək, sonra isə qaliblər yeni oyun qaydalarını təyin edəcəklər. İqtisadi baxımdan bölünmüş o yeni dünyada valyuta hesablaşmalarının daha səmərəli, hamı üçün məqbul olan üsullarını, yəni təbii ki, rəqəmli və blokçeyn texnologiyalarına əsaslanan, banklardan və sələmçilikdən uzaq üsullarını irəli sürənlər liderliyə də yiyələnəcək”. Ekspert, bununla yanaşı, ənənəvi iqtisadi gücləri də hesabdan silməməyi tövsiyə edib:"Postdollar dünyasında təbii sərvətlərə malik ölkələr qalanlar üzərində şərtsiz üstünlüyə malik olacaq. ABŞ təbii sərvətləri ilə evində oturub Avropa üçün tədarükçü rolunu qırağa qoyacaq, əvəzində Rusiya Avropanı neft və qazla etibarlı şəkildə təchiz edəcək”.
Aydındır ki, dollarla bağlı yaranmış vəziyyət Azərbaycanda da özünü göstərəcək və manatın bu valyutaya qarşı bahalaşması da bu fonda istisna olunmur. Digər tərəfdən görünən həm də odur ki, hökumət, ümumiyyətlə, manatın ən azından sabit qalmasında da maraqlıdır. Nazirlər Kabinetində Baş nazir Əli Əsədovun sədrliyilə keçirilmiş müşavirədə bildirilib ki, Azərbaycan hökuməti dünya bazarında neftin kəskin ucuzlaşmasının tədiyə balansına təsirlərinin proqnoz ssenarilərini hazırlayıb. Qeyd olunub ki, zərurət olarsa, bu ssenarilərə uyğun sabitləşdirici tədbirlər paketi həyata keçiriləcək:“Neft bazarında və qlobal iqtisadiyyatda baş verən hadisələrə qarşı ölkə iqtisadiyyatının kifayət qədər yüksək maliyyə immuniteti və təhlükəsizlik “yastığı” mövcuddur. 2019-cu ilin yekunlarına görə, strateji valyuta ehtiyatlarımız ÜDM-in 100%-ni ötür, valyuta ehtiyatları xarici dövlət borcunu 6 dəfə üstələyir. Valyuta bazarında sabitliyin və manatın məzənnəsinin qorunması məqsədilə zəruri tədbirlər görülməsi üçün bütün imkanlar var. Həm monetar, həm də iqtisadi siyasətin digər istiqamətləri üzrə nəzərdə tutulan tədbirlər inflyasiyanın hədəflənən səviyyədə saxlanmasını təmin edəcək”. Bu açıqlamadan aydın görünür ki, manatın dollara qarşı ucuzlaşması baş verməyəcək. Əksinə, dollara qarşı qlobal miqyasda yeni oyun manatı dollar qarşısında bahalaşdıra bilər.
Ramil QULİYEV
