Dünya bazarında neftin qiyməti ilə bağlı yaşanan təlatüm bütün ölkələr tərəfindən böyük narahatlıqla izlənməkdədir. Çünki qiymət enişi təkcə hasilatçı ölkələrə yox, digər dünya ölkələrinə də təsirsiz ötüşmür. Ən azı o baxımdan ki, dünya miqyasında istehlak və investisiya yatırımı əhəmiyyətli dərəcədə azalır.
Xatırladaq ki, ucuzlaşmaya səbəb Vyanada OPEC+ ölkələrinin nazirlərinin görüşündə hasilat həcmi ilə bağlı razılıq əldə edilə bilinməməsidir. Belə ki, nazirlər neft hasilatına tətbiq edilən məhdudiyyətlərin uzadılması barədə razılığa gələ bilməyib. Elə bundan sonra qiymətlərdə kəskin eniş başlanıb. İndi dünya bazarlarında neftin qiyməti bir barrelə görə, markasından asılı olaraq, 30-35 dollar arasında dəyişir. Belə qiymət heç bir hasilatçı ölkə üçün sərfəli sayılmır. ABŞ-ın "Goldman Sachs" investisiya bankı isə neftin qiymətində azalmanın 20 dollaradək davam edə biləcəyini proqnozlaşdırıb. Belə şok ucuzlaşmanın digər səbəbi budur ki, Rusiya hasilatı azaltmaqdan imtina etdikdən sonra Səudiyyə Ərəbistanı Moskvaınn bu həmləsinə qarşı hasilatı artırmağa qərar verib və müştərilərə çox ucuz neft təklif edir. Koronavirusun dünyada yayılmağa davam etməsi də hazırda neftin qiymətinə mənfi təsir edən amillərdən biridir. Əsas fundamental problem həm də dünya iqtisadiyyatının artım tempinin zəifləməsi və yanacağa tələbatın aşağı düşməsidir.
Britaniyanın "Times" qəzeti yazır ki, vəziyyət gərgindir və Səudiyyə Ərəbistanı neft sahəsində Rusiya ilə təhlükəli müharibəyə başlayıb. Analitiklərdən biri bunu "neft bazarında müharibə elan edilməsinin ekvivalenti" adlandırıb. "Financial Times" isə qeyd edir ki, neft müharibəsi ABŞ-da "zibil istiqrazları"nın bazarı üçün də təhlükəli olacaq. Neftin qiymətinin düşməsinin effektlərini şərh edərkən başqa bir ekspert bəyan edib ki, bu gedişlə bazarda "qan töküləcək". "Rapidan Energy Group"un əməkdaşı bildirib ki, bu, qiymətlərin kəskin düşməsinin "hələ başlanğıcıdır". "Wall Street Journal" yazır ki, neft qiyməti rekord həddə düşüb. Sonuncu dəfə qiymət 2016-cı ildə "dibi görmüşdü". Bütün bunlar isə "Saudi Aramco" neft şirkətinin qiymətləri endirəcəyi bəyanatından sonra baş verdi. Nəşrin fikrincə, bu bəyanat Səudiyyə Ərəbistanı ilə Rusiyanın münasibətlərini korlaya bilər. Nəşr OPEC iştirakçıları və səudiyyəlilərə istinadən bildirir ki, bu fəaliyyət bazarda Moskvanın payını ələ keçirmək üçün "aqressiv kampaniya"nın bir hissəsidir. Bildirilir ki, gələn ay Səudiyyə Ərəbistanı hasilatı gündə 10 milyon barrelədək artırmağı planlaşdırır, bu azmış kimi, lazım gələrsə, hətta onu maksimal mümkün həddə - gündə 12 milyon barrelə çatdıra bilər. Qəzet yazır ki, qiymətin kəskin düşməsinə koronavirusun iqtisadiyyata təsiri də səbəb ola bilər. "New York Times" isə öz növbəsində qeyd edir ki, neftin qiyməti 20%-dən çox düşüb, bu isə 1991-ci ildən bəri ən kəskin azalmadır. Qəzet hesab edir ki, Səudiyyə Ərəbistanı ilə Rusiya razılığa gələ bilər, amma böhran davam edərsə, "neftin qiymətinin, ən azından, son beş il ərzində ən aşağı həddə çatmasına heç nə mane ola bilməyəcək".
Qəzet əlavə edir ki, neftin qiymətinin bu cür enməsi "bütün dünyada istehsalçılara", xüsusilə "neft iqtisadiyyatı" ABŞ sanksiyaları altında əzilən Venesuela və İrana ziyan vuracaq. Aşağı qiymətlərin uzun müddətə bərqərar olması, eləcə də Amerikanın böyük borcu yığılmış neft şirkətlərinə iqtisadi təzyiqi də artıracaq. Bu zaman Nigeriya, Anqola və Braziliya kimi neftdən asılı ölkələr də güclü iqtisadi çöküşdən zərər görə bilər. "Washington Post" qeyd edir ki, koronavirusun törətdiyi yeni neft müharibəsi qiymətlərin kəskin enməsinə səbəb olub. Nəşr "Exxon" şirkətinin Yaxın Şərq üzrə keçmiş eksperti Əli Hədərinin sözlərini sitat gətirir:"20 dollarlıq neft 2020-ci il üçün tamamilə realdır. Neftin qiymətlərinin kəskin düşməsi böyük geosiyasi nəticələrə səbəb olacaq".
“Bloomberg” agentliyi yazır ki, qiymətlərdə faciəli çökmə “Exxon Mobil Corp” kimi nəhənglərdən tutmuş Qərbi Texasdakı kiçik şist qazma şirkətlərinə qədər enerji sənayesində rezonans doğuracaq. İraqdan Nigeriyaya qədər neftdən asılı ölkələrin büdcələrinə zərbə vuracaq və Səudiyyə Ərəbistanı kimi ölkələrin təsirini korlayaraq qlobal siyasəti dəyişdirəcək: "Hyustonda yerləşən “Lipow Oil Associates MMC”-nin prezidenti Andi Lipoi deyib: “İnanılmazdır, bazarı açıq satış dalğası bürüyüb. OPEC+ qiymət müharibəsi gedir”. Koronavirusa görə tələbat getdikcə azalır, neft bazarında xaos daha da dərinləşir. Səudiyyə Ərəbistanı rəsmi qiymətləri həftəsonu ən azı 20 ildəki minimuma endirib və alıcılara məhsul hasilatının artacağını bildirib. Bu, bazarı xam neftlə doldurmaq niyyəti barədə birmənalı bəyanatdır. Rusiya şirkətlərinin bacardıqları qədər hasilatı gücləndirəcəyini açıqlayıb. Hər dəfə qiymət müharibəsi başladıqda, neft qiymətləri kütləvi enişə məruz qalıb. “West Texas Intermediate” 1985-ci ilin sonundan 1986-cı ilin martına qədər, ABŞ-da neft hasilatının yenidən qurulması şərtilə, 66% itirib. Səudiyyə Krallığı 1990-cı illərin sonlarında Venesuela ilə qarşıdurma apararkən “Brent” markalı xam neftin qiyməti 1 barrelə görə 10 dollardan aşağı düşüb. Koronavirusun iqtisadiyyata təsiri ucbatından neft tələbatı onsuz da azalmaqda ikən, tacirlər qiymətlərin daha da enəcəyini proqnozlaşdırır. Nyu-Yorkdakı “Goldman Sachs” şirkətinin əmtəə araşdırmalarının rəhbəri Cefri Körri deyib: “Neft bazarı artıq iki qeyri-müəyyən nəhəng sarsıntı ilə qarşı-qarşıya qalıb”.
Təbii ki, baş verənlər Azərbaycanda da diqqətlə izlənir. Belə görünür ki, Azərbaycan neft qiymətindən yaşanan itkiləri təbii qaz satışı və qeyri-neft məhsullarının ixracı hesabına ödəməyə çalışacaq. Xatırladaq ki, bu il Azərbaycan qazının Avropya satışı başlanır. Qeyri-neft sahəsində də vəziyyət ölkəmizin lehinə dəyişir. İxracın stimullaşdırılması və təşviqi ilə bağlı görülən kompleks işlər nəticəsində qeyri-neft məhsullarının ixracı dəyər ifadəsi ilə ötən il 20 faizə yaxın artıb. Cari il ərzində qeyri-neft ixracının 3 milyard dollara yaxın həddə çatması gözlənir. Bu isə neft qiymətlərində itkiləri kompensasiya etməyə imkan verir.
Ramil QULİYEV
