Ermənistan daxilində gərginləşən vəziyyət, hakimiyyətdə baş verən çatlar, fikir ayrılıqları və bu qəbildən olan digər halların Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə də öz təsirini göstərəcəyi ekspertlər tərəfindən qaçılmaz hal sayılır. Məsələ burasındadır ki, mövcud erməni hakimiyyətinin Qarabağ məsələsində vahid mövqe sərgiləməsi artıq müşkülə çevrilib. Eyni zamanda görünən budur ki, hakimiyyətdə bir çoxları baş naziri Nikol Paşinyanın Qarabağla bağlı populist mövqeyi ilə də razılaşmır. Çünki Paşinyanın addımları məsələnin dinc müstəvidə həllini dalana dirəyir və belə vəziyyətdə Azərbaycanla savaşın başlanmasının Ermənistanın sonu ola biləcəyini dərk edənlərin sayı az deyil.
Digər tərəfdən bütün bunlar elə bir vaxtda baş verir ki, Ermənistan əsas xarici himayədarlarının, xüsusən də Rusiyanın dəstəyindən məhrum olub. Məhz bu durumda Paşinyanın vəziyyəti gərginləşdirən mövqe nümayiş etdirməsi Ermənistan üçün olduqca təhlükəli hal sayılır. Bununla yanaşı, görünən həm də odur ki, Paşinyan mövqeyi üzündən getdikcə təklənir və onun komandasının dağılma prosesi də getdikcə sürətlənəcək. Qeyd edilənlərlə bağlı Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin keçmiş rəhbəri Artur Vanetsyanın “Qraparak” qəzetinə müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər xüsusi diqqət cəlb edir: “Paşinyan mənim istefamdan sonra yanıma müxtəlif adamları göndərərək bir müddətlik susmağımı xahiş edib, amma görürəm ki, o, növbəti dəfə razılaşmaları pozub, populist bəyanatlar verir. Aydındır ki, Paşinyan öz sözlərinin nəticələri haqqında düşünmür, yalnız insanlara anlıq təsiri fikirləşir. Təsəvvür edin ki, mən nəticələrini düşünmədən danışmağa başlayıram. Cəmiyyəti “kim bizlə deyilsə, o satqındır” fikrini irəli sürərək, nə vaxta qədər fikir ayrılığına salmaq olar? Kimsə Paşinyanla razı deyilsə, o, keçmişdəkilərin sifarişi ilə hərəkət edir. Demişəm və təkrar edirəm ki, məni keçmişdəkilərlə əlaqələndirməyə cəhd etməyin. Xatırladıram ki, sülh dönəmində Ermənistan baş naziri Ali Baş Komandan deyil. Mənim bəyanatımı oxuyanlar nə dediyimi anlayıblar. Mən əminliklə deyirəm ki, zaman kimin və nəyin zibillikdə olacağını göstərəcək. İnanıram ki, xalq manipulyasiyaya getməyəcək”. .
Qeyd edək ki, Paşinyan Los-Ancelesdə jurnalistlərə açıqlamasında Vanetsyanın bəyanatını Ali Baş Komandana, yəni özünə hörmətsizlik kimi dəyərləndirib: “Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin rəhbəri olmuş Artur Vanetsyanın istefadan sonra yaydığı bəyanat Ermənistan Silahlı Qüvvələrinə hörmətsizlikdir. Vanetsyan bəyanatında zabit şərəfindən bəhs etdi. O, Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin de-yure direktoru olaraq özünün Ali Baş Komandanına qarşı bəyanat verir. Zabit şərəfinə bundan hörmətsiz münasibət ola bilməz. Vanetsyan bu bəyanatı istefa sərəncamından dərhal sonra yaydı. Siz bilirsiniz bu nə deməkdir? Bu, rütbələrini zibilliyə atmaq deməkdir”. Paşinyan deyib ki, bəyanatın Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin saytında yerləşdirildiyini sonradan bilib: “Mən biləndən sonra çıxardılar, nə etməli idilər? Nə qalmalı idi? Zabitin belə bir şey etməsi rütbəsini zibil qutusuna atması deməkdir. Sonuncu dəfə belə bir şeyi 1991-ci ilin “putçistləri” edib”. Qeyd edək ki, Vanetsyan istefasından dərhal sonra Paşinyan hökumətini tənqid edərək, onu kortəbii qərarlar qəbul etməkdə ittiham edib.
Bütün bu qeyd edilənlər Paşinyan komandası daxilində ciddi ziddiyyətlərin olduğunu aydın nümayiş etdirir və Artur Vanetsyanın açıqlamaları bunun real təsdiqi sayılır. Erməni siyasi şərhçi Naira Ayrumyan isə qeyd edir ki, hakimiyyət daxilində yaşananlar böyük təhlükələrin göstəricisidir və bu ziddiyyətlərin təsir göstərəcəyi məqamlardan biri məhz Qarabağ münaqişəsi olacaq: “Çünki Paşinyanla generallar arasında da ziddiyyət var. Belə vəziyyətdə cəbhədə hər hansı hərbi əməliyyat ordumuz üçün ciddi iflasla nəticələnə bilər. Çünki generallarla Paşinyan arasında ziddiyyət hərbi əməliyyatların gedişində hansı addımlar atılmasını lazımi qaydada koordinasiya etməyə imkan verməyəcək.
Ümumiyyətlə, hakimiyyət daxilində böyük gərginlik müşahidə olunur.
Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin direktoru Artur Vanetsyan və polis rəisi Valeri Osipyanın istefaları həm də yeni hökumətin gündəliyinin formalaşmasında katalizator rolunu oynaya bilər”. Onun sözlərinə görə, radikal demokratik baxışları olan gənc fəalların daxil olduğu “Mənim addımım” fraksiyasının hakimiyyətə gələn “gənc” nəslini cilovlamaq üçün əyləc lazımdır. O qeyd edib ki, Ermənistandakı nihilizm mütləq “antikorrupsiya mübarizəsi” və “günahkar” olanların hamısının qisasını almaq üçün köhnə sistemi tamamilə silmək istəyini gizlətməyən yeni hökumətin siyasəti ilə şərtlənir: “Hakimiyyətdəki bir çoxunun nihilizmi fərqli səbəblərdən qaynaqlanır. Bu qüvvələr yalnız nihilizm tərəfindən qurulsaydı, ölkədə geridönməz sarsıntılar ola bilərdi, bütün bunların məsuliyyəti isə Paşinyanın üzərinə düşə bilərdi. Buna görə hər kəsi və hər şeyi silə bilən kanalın qarşısını almaq lazım idi və “ağlabatan qüvvələrin” mövcudluğu tarazlığı qorumağa imkan verirdi. Artur Vanetsyanın istefası nihilizm dalğasının yenidən yüksəldiyini və indi Paşinyanı təhdid etdiyini sübut edə bilər. Bax, bu durumda Ermiənistan üçün böyük təhlükə formalaşır. Prosesləri diqqətlə izləyən Azərbaycan, yəqin ki, bundan maraqlı istiqamətində addım atacaq. Çünki Ermənistanda vəziyyətin qarışması Azərbaycan üçün sərfəlidir və Naxçıvanda onların mövqelərini irəli çəkməsi elə ötən il Ermənistanda qarışıqlıq olan zaman baş verdi. Paşinyan hakimiyyəti daxilində baş verənlər isə gərginlik və ziddiyyətin hələ uzun müddət davam edəcəyini göstərir”. Analitik hesab edir ki, dövləti qorumağa çalışan hüquq-mühafizə orqanları Paşinyan və partiyasını bu gərginlikdən qorumayacaq. Ayrumyanın sözlərini görə, “Nihilizm partiyası”nın bir sıra məsələlərdə Paşinyan və hüquq-mühafizə orqanları ilə Amulsar, Köçəryanın həbsi, hakimlərin hökmləri, Konstitusiya Məhkəməsi məsələlərində fikir ayrılıqları var: “İqtidar partiyası və parlament xaricindəki liberal dəstək düşərgəsi mədənçilikdən tam imtina edilməsi və ekoloqlara qarşı güc tətbiq edilməməsi, Robert Köçəryanın həbsi və bütün “keçmiş”lərin cəzalandırılması, məhkəmə sisteminin tamamilə islah edilməsi və əmlakın müsadirə edilməsi üzrə mütləq hədləri təyin edib. Hətta 70% dəstəyi olan bir partiya belə bu həddə çatmağa qadir deyil. Hüquq-mühafizə orqanları cari, davam edən proseslərin təmin olunması ilə daha çox məşğuldurlar. Həyat keçir və kimin günahlandırılmasından asılı olmayaraq, hər bir çağırışa cavab vermək lazımdır. Amma Paşinyan indiki halda bunu etməyə qadir deyil. Elə bu səbəbdən Qarabağ savaşı yenilənsə, Ermənistanı daha böyük çətinliklərin gözlədiyini demək olar”.
Erməni hərbi ekspert Karen Vrtanesyan da məsələyə eyni prizmadan yanaşır. Vrtanesyan vurğulayır ki, Serj Sarksiyan və Nikolun hakimiyyət idarəçiliyini müqayisə edərkən sonuncunun daha qəddar və yarıtmaz olması dərhal nəzərə çarpır: "Serj bir ekstremist idi: heç kimi sona qədər məhv etmirdi. Qəzəbə tuş gələnlər oyundan çıxırdı, cəzalanırdı, lakin hətta ona kələk gələnlər belə amansızcasına cəzalandırılmırdı və ölmürdü. Nikol isə əks-ekstremistdir: kiminlə bir gün yüngül bir fikir ayrılığı olursa, bu onun sonu olur: dərhal həmin adamı "millətin düşməni" elan edirlər, heyvan sürüsü də dərhal hücuma keçir. Bu vəziyyətdə Ermənistan ciddi təhdidlərlə üz-üzə qalıb. Mən burada xüsusilə Qarabağ məsələsini nəzərdə tuturam. Gəlin görək, yaranmış vəziyyətdə bizim Qarabağ məsələsində Azərbaycana müqavimət gücümüz ötən dövrdə azalıb, yoxsa artıb? Təəssüf ki, cavab mənfidir və bütün bunlara görə məsuliyyət baş nazirin üzərindədir. Onun hakimiyyətə gəlişindən sonra Azərbaycan hərbi, diplomatik müstəvidə daha irəliyə gedə bilib".
Beləliklə, qeyd edilənlərdən bəlli olur ki, Ermənistan daxilində baş verənlərin əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərdiyi məqamlardan biri də Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlıdır. Qarşıdakı dövr ərzində Ermənistan daxilində ziddiyyətlərin artması fonunda bu ölkənin Qarabağ məsələsində hansı siyasət yürüdəcəyinə gəlincə, ekspertlər burada bir neçə məqama toxunur. Əvvəla, yaranmış durumda Ermənistanda hakimiyyətdaxili çəkişmələr Qarabağ məsələsini arxa plana ata bilər. Bu durumda məsələnin dondurulmasına razı olmayan Azərbaycan hərbi əməliyyatlar yolu ilə ərazi bütövlüyünü bərpa etmək məcburiyyətində qalacaq. İkinci halda isə Azərbaycanın savaşa başlamasından ehtiyat edən Ermənistan hakimiyyəti, nəhayət, danışıqlarda konstruktiv mövqe sərgiləyə bilər. Bununla həm savaşın qarşısı alınar, həm də Ermənistan bir dövlət olaraq məhv olmaqdan xilas olar. Özü də burada İrəvan Rusiyanın dəstəyindən məhrum olduğunu, bunun Ermənistan üçün nə demək olduğunu mütləq mənada nəzərə almalıdır.
Rusiyalı ekspert Yevgeni Mixaylov isə məsələ ilə bağlı bildirir ki, Ermənistanın cana doymuş xalqı artıq həm sosial-iqtisadi, həm siyasi, həm də ən əsası, Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində hakimiyyətdən tələblər edir. O, xalqın iqtidar üzərində bu məsələlərlə bağlı təzyiqinin artıdığını da xüsusi olaraq vurğulayır: “İşğal faktı Ermənistana baha başa gəlir və bütün böhranların əsas səbəbidir. Xalq da bunu yaxşı görür. Qonşulara qarşı düşmənçiliyin sonu yoxdur. Sadə ermənilər artıq hər şeyi dərk edir, rəsmi mövqe ilə üst-üstə düşməyən nəticələr çıxarırlar. Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin başlamasından sonra artıq bütöv bir nəsil dəyişib. Bugünkü nəslin əvvəlkilər qədər sağlam olmaması üzündən bir sıra döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirmək iqtidarında olmamasına görə erməni əsgərlərinin döyüş hazırlığında kəskin geriləmə göz qabağındadır. Bunun səbəbi də iqtisadiyyatın acınacaqlı vəziyyəti və belə vəziyyətin Qarabağ münaqişəsi üzündən yaranmasıdır. Belə vəziyyətdə xalq artıq münaqişənin həllini tezləşdirməyi tələb edir”.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
