Elşad Həsənov: “Avropada baş verən kiberhücumların, təxribatların və digər təhlükəsizlik insidentlərinin arxasında Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının dayanır”
Avropada hava nəqliyyatına və müxtəlif infrastruktur sahələrinə yönəlmiş kütləvi bomba təhdidləri və kibertəhlükəsizlik insidentləri qeydə alınıb. Noyabrın 5-də Avropanın müxtəlif şəhərləri arasında uçuş həyata keçirən azı 12–27 arası sərnişin təyyarəsi (müxtəlif mənbələrə görə 12-dən çox və ya 25-dən çox reys) anonim elektron poçt vasitəsilə daxil olan bomba təhdidlərinin hədəfi olub.
Bir sıra ölkələrdə (o cümlədən İtaliya, Fransa, Bolqarıstan) qırıcı təyyarələr həyəcan siqnalı ilə havaya qaldırılaraq sərnişin təyyarələrini müşayiət edib. Bəzi reyslər isə ehtiyat aerodromlara və ya hərbi bazalara (məsələn, Fransanın Évreux hərbi hava bazasına) məcburi eniş edib.
Təyyarələrdə və hava limanlarında həyata keçirilən yoxlamalar zamanı heç bir partlayıcı qurğu aşkarlanmayıb və rəsmilər bu təhdidlərin saxta (hoax) olduğunu açıqlayıblar. Britaniya nəqliyyat naziri və digər rəsmilər bunları planlı şəkildə həyata keçirilən "zərərli saxtakarlıq" kimi qiymətləndiriblər.
Eyni zamanda Avropanın bir sıra ölkələrində supermarketlərin soyuducu sistemlərinə qarşı kiberhücumlar həyata keçirilib.
Məlumata görə, Belçika, İsveç, İrlandiya, Lüksemburq və Estoniyada onlarla supermarket kiberhücumların hədəfinə çevrilib. Bundan bir neçə həftə əvvəl isə Fransada yüzlərlə ərzaq mağazasında oxşar hadisələr qeydə alınıb.
Hakerlər supermarketlərdəki soyuducu sistemlərinə uzaqdan müdaxilə edərək temperaturu artırıblar. Bəzi hallarda temperaturun 80 dərəcəyə qədər yüksəldildiyi bildirilir. Nəticədə böyük həcmdə ərzaq məhsulu xarab olub. Hadisələr ərzaq təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqları artırıb.
Qeyd edək ki, Britaniya hökuməti kiberhücumlar və digər fövqəladə hallar zamanı mümkün fasilələrə hazır olmaq üçün vətəndaşlara ən azı üçgünlük zəruri ərzaq və digər ehtiyatlar saxlamağı tövsiyə edib. Böyük Britaniyanın müdafiə naziri Ues Stritinq mümkün fövqəladə vəziyyətlər arasında elektrik enerjisinin kəsilməsini və yerli mağazaların kiberhücumlara məruz qalmasını da qeyd edib.
Qərb təhlükəsizlik orqanları və kibermüdafiə ekspertləri bu növ kritik infrastruktur hücumlarında ilk növbədə Rusiya ilə əlaqəli haker qruplarından (məsələn, Sandworm və ya APT qrupları) şübhələnirlər.
Onlar hesab edir ki, məqsəd də Qərb cəmiyyətlərində panika yaratmaq, tədarük zəncirini qırmaq və daxili sabitliyi pozmaqdır. Avropa mediası və təhlükəsizlik orqanları bu qəbildən olan hibrid hücumların və təhdidlərin arxasında Rusiyanın ola biləcəyinə dair iddialar irəli sürüblər.
Kreml sözçüsü Dmitri Peskov bu ittihamları qəti şəkildə təkzib edərək onları "absurd və heç bir sübuta əsaslanmayan" iddialar adlandırıb.
Hər iki hadisədə ABŞ-ın əlinin olduğu da istisna edilmir.
Bəzi geosiyasi şərhçilər tərəfindən irəli sürülən ehtimallara görə, ABŞ kiber-bölmələri Avropa ölkələrini kiber-təhlükəsizlik baxımından daha çox özündən asılı vəziyyətə gətirmək, Rusiya təhlükəsini qabartmaqla Qərbin hərbi-siyasi birliyini (NATO daxilində) gücləndirmək üçün istifadə edə bilər.
Bu hadisələr Rusiyanın və ya ABŞ-ın təşkil etdiyi əməliyyatlar ola bilərmi, yoxsa ayrı-ayrı hadisələrin arxasında müxtəlif qüvvələr dayanır?
Politoloq Elşad Həsənov baki-xeber.com-a bildirdi ki, hazırda dünyada vəziyyət getdikcə daha da gərginləşir, geosiyasi maraqlar toqquşur, müharibələr davam edir və beynəlxalq təhlükəsizlik sistemi ciddi sınaqlarla üzləşir. ABŞ prezidenti Donald Trampın Ukrayna müharibəsini dayandırmaqla bağlı verdiyi vədlər hələlik reallaşmayıb. Əksinə, müharibənin təsirləri getdikcə Ukraynanın hüdudlarından kənara çıxaraq Avropa ölkələrinin təhlükəsizliyi üçün də ciddi təhdidlər yaradır.
Mövcud proseslər göstərir ki, Ukrayna müharibəsi daha geniş geosiyasi qarşıdurmanın tərkib hissəsinə çevrilmək təhlükəsi daşıyır. Rusiya ilə Ukrayna arasında sülh danışıqları uzanır. Moskva öz ərazi iddialarından geri çəkilmək istəmir, Ukrayna isə işğal olunmuş ərazilərin Rusiyaya güzəştə gedilməsini qəbul etmir. Xüsusilə Donbas məsələsi danışıqların əsas və mürəkkəb istiqamətlərindən biri olaraq qalır.
Belə bir şəraitdə Avropanın təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqların artması təəccüblü deyil. Son dövrlərdə Avropa ölkələrində pilotsuz uçuş aparatları ilə bağlı hadisələr, hava məkanına müdaxilə iddiaları, təyyarələrə və nəqliyyat infrastrukturuna qarşı mümkün təhdidlər ciddi müzakirə olunur. Almaniyanın Leypsiq şəhərində təyyarələrin yaxınlığında bomba aşkar edilməsi ilə bağlı məlumatlar da təhlükəsizlik məsələlərinin nə qədər həssas xarakter aldığını göstərir.
Avropa ölkələri artıq mümkün müharibə və böhran ssenarilərinə hazırlıq görməyə çalışırlar”.
E.Həsənov qeyd etdi ki, əhalinin fövqəladə vəziyyətlər zamanı ərzaq, su və zəruri ehtiyatlarla təmin olunması, sığınacaqların hazırlanması, insanların müəyyən müddət ərzində müstəqil şəkildə yaşaya bilməsi üçün tədbirlər gündəmə gəlir, bəzi ölkələrdə əhalinin on gün, on iki gün, hətta daha uzun müddət ərzində fövqəladə şəraitə hazır olması məsələsi müzakirə edilir.
“Bütün bunlar Avropada təhlükəsizlik məsələsinin artıq yalnız hərbi strategiya ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Müasir müharibələr təkcə tanklar, toplar və raketlərlə aparılmır. Kiberhücumlar, informasiya müharibəsi, infrastruktura müdaxilə, iqtisadi təzyiqlər və cəmiyyət daxilində panika yaratmaq cəhdləri də müasir qarşıdurmanın mühüm vasitələrinə çevrilib.
Məsələn, kiberhücumlar nəticəsində böyük ticarət şəbəkələrinin fəaliyyətinin dayanması, ərzaq və digər məhsulların saxlanma sistemlərində problemlərin yaranması ciddi iqtisadi itkilərə səbəb ola bilər. Elektrik enerjisi, rabitə və logistika sistemlərinin sıradan çıxarılması isə milyonlarla insanın gündəlik həyatına təsir göstərə bilər. Bu baxımdan Avropada müşahidə olunan təhlükəsizlik narahatlıqlarını yalnız ənənəvi hərbi təhdidlər çərçivəsində qiymətləndirmək doğru olmazdı.
Avropanın müdafiə siyasətində baş verən dəyişikliklər də diqqətəlayiqdir. Donald Trampın hakimiyyətə qayıdışından sonra ABŞ ilə Avropa arasında NATO-nun maliyyələşdirilməsi və təhlükəsizlik məsuliyyətlərinin bölüşdürülməsi məsələləri daha kəskin şəkildə gündəmə gəlib. Tramp Avropa ölkələrini müdafiə xərclərini artırmağa çağırır və onların təhlükəsizlik məsələlərində daha çox məsuliyyət daşımasını tələb edir.
Avropa ölkələri uzun illər ərzində təhlükəsizlik məsələlərində ABŞ-ın hərbi gücünə və NATO çərçivəsindəki dəstəyinə arxalanıblar. Lakin indi başa düşürlər ki, öz müdafiə imkanlarını gücləndirmək və təhlükəsizlik sistemlərini daha müstəqil şəkildə qurmaq zəruridir.
Bu, həm də Avropa ilə ABŞ arasında münasibətlərin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Vaşinqton Avropadan daha çox maliyyə və hərbi məsuliyyət tələb edir. Avropa isə öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün müdafiə büdcəsini artırmağa, hərbi sənayesini inkişaf etdirməyə və strateji müstəqilliyini gücləndirməyə çalışır.
Burada diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, təxminən 500 milyon əhalisi və böyük iqtisadi potensialı olan Avropa 140 milyon əhalisi olan Rusiyanın qarşısında özünü ciddi təhlükə altında hiss edir. Bu vəziyyət Avropanın uzun illər ərzində təhlükəsizlik baxımından ABŞ-dan asılı olmasının nəticələrini də ortaya qoyur.
Bununla belə, Avropada yaranmış gərginliyin əsas səbəbini yalnız ABŞ-ın siyasəti ilə əlaqələndirmək düzgün olmazdı. Mənim fikrimcə, bu qarşıdurmanın əsas səbəblərindən biri Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi və Moskvanın Avropanın Ukraynaya dəstəyini zəiflətmək cəhdləridir.
Əgər Avropa ölkələri Ukraynaya hərbi, iqtisadi və siyasi dəstək göstərməsəydi, Rusiyanın Ukrayna ərazilərində daha geniş irəliləyiş əldə etməsi ehtimalı arta bilərdi. Bu gün Ukraynaya verilən silahların bir hissəsinin maliyyəsi Avropa ölkələri tərəfindən qarşılanır. Eyni zamanda, Ukrayna ordusunun təlimi, hərbi texnologiyalarla təmin edilməsi və müdafiə imkanlarının gücləndirilməsi istiqamətində də Avropa dövlətlərinin mühüm rolu var.
Məhz buna görə də Rusiyanın Avropa ölkələrinə qarşı təzyiqlərini artırmaq, onların daxilində siyasi parçalanmanı dərinləşdirmək və Ukraynaya dəstəyi zəiflətmək istəyəcəyi ehtimalı ciddi şəkildə nəzərdən keçirilməlidir.
Avropada baş verən kiberhücumların, təxribatların və digər təhlükəsizlik insidentlərinin arxasında Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının dayanır. Bu işlər məhz Rusiyanın xüsusi xidmət orqanlarının qruplar tərəfindən gerçəkləşdirilir.
Lakin burada mühüm bir məqamı nəzərə almaq lazımdır: konkret hadisələrin arxasında hansı qüvvələrin dayandığını müəyyən etmək üçün araşdırmaların nəticələrinə və təsdiqlənmiş faktlara əsaslanmaq vacibdir.
Bununla belə, geosiyasi baxımdan aydındır ki, Avropanın təhlükəsizliyinin zəifləməsi, NATO daxilində fikir ayrılıqlarının dərinləşməsi və Ukraynaya dəstəyin azalması Rusiyanın strateji maraqlarına uyğun nəticələr yarada bilər.
Müasir dünyada müharibələr artıq yalnız cəbhə xəttində aparılmır. Kiberhücumlar, informasiya manipulyasiyaları, iqtisadi təzyiqlər və siyasi destabilizasiya cəhdləri də qarşıdurmanın mühüm elementləridir. Bu mənada Ukrayna müharibəsinin təsirləri Avropanın müxtəlif sahələrində hiss olunur və geniş geosiyasi qarşıdurma təhlükəsi yaradır.
Bütün bunları nəzərə alaraq, dünyada artıq yeni tipli müharibə mərhələsinin başladığını söyləmək mümkündür. Lakin bu prosesləri birbaşa Üçüncü Dünya müharibəsi adlandırmaq hələlik mübahisəli məsələdir. Daha doğru yanaşma, mövcud vəziyyəti böyük dövlətlər arasında artan geosiyasi rəqabət, hibrid müharibə və beynəlxalq təhlükəsizlik böhranı kimi qiymətləndirməkdir.
Mən hesab edirəm ki, Avropanın təhlükəsizliyinə qarşı yaranan əsas təhdidlərdən biri Rusiyanın Ukrayna müharibəsində qarşısına qoyduğu məqsədlərlə bağlıdır. Moskva üçün Ukraynanın müqavimətini zəiflətmək, Avropanın dəstəyini azaltmaq və Qərb ölkələri arasında parçalanma yaratmaq mühüm strateji əhəmiyyət daşıyır.
Məsələnin mahiyyəti də məhz bundadır: Ukrayna müharibəsi yalnız Ukraynanın taleyini müəyyənləşdirmir. Bu müharibənin nəticələri Avropanın gələcək təhlükəsizlik sisteminə, NATO-nun mövqeyinə və bütövlükdə beynəlxalq münasibətlərə ciddi təsir göstərə bilər”-deyə E.Həsənov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
