Qulamhüseyn Əlibəyli: “İkinci Qarabağ müharibəsində mütləq və tam qələbəmiz bir sıra amillərlə izah oluna bilər”
Vətən müharibəsində Azərbaycanın əldə etdiyi şanlı zəfərdən 6 il ötür. Azərbaycanın Zəfər salnaməsi bir gündə yazılmadı. Onun arxasında onilliklər boyu davam edən mübarizə, diplomatik fəaliyyət, iqtisadi inkişaf, ordu quruculuğu və ardıcıl dövlətçilik strategiyası dayanırdı.
Xalqımız 30 ilə yaxın Qarabağın, Şuşanın, Laçının, Kəlbəcərin, Ağdamın, Füzulinin, Cəbrayılın, Qubadlının və Zəngilanın həsrəti ilə yaşadı. Beynəlxalq hüquq Azərbaycanın haqlı mövqeyini, ərazi bütövlüyünü təsdiqləyirdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrində işğal olunmuş ərazilərdən Ermənistan silahlı qüvvələrinin qeyd-şərtsiz çıxarılması ilə bağlı tələblər ifadə olunmuşdu. Ancaq bu sənədlər sadəcə kağız üzərində qaldı. Azərbaycan hərbi-siyasi və diplomatik yolla işğala son qoydu. Ən önəmlisi isə bütün bu faktorları uğurla uzlaşdıra bildi.
Maraqlıdır, İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın qələbəsinin mütləq və tam olmasının fərqi nə idi? 1945-ci ildən sonra əksər münaqişələr tam həll olunmurdu. Lakin Azərbaycan öz gücü hesabına tam olaraq məsələni həll etdi, münaqişəni bitirdi. Azərbaycan buna necə nail oldu?
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini baki-xeber.com-la bölüşən sabiq millət vəkili, hüquqşünas Qulamhüseyn Əlibəyli Azərbaycanın Qarabağ Zəfərini bir sıra faktorlarla əlaqələndirdi: “Hərb tarixində və hərb elmində “mütləq qələbə” və “tam qələbə” anlayışları bir-birindən fərqləndirilir. Mütləq qələbə dedikdə adətən döyüş meydanında rəqibin müqavimət imkanını qırmaq, tam qələbə dedikdə isə döyüş meydanında rəqibin müqavimət imkanını qırdıqdan sonra müharibəni doğuran səbəbləri də aradan qaldırmaq başa düşülür. Yəni mütləq qələbə müharibənin nəticələrinin birmənalı olmasını, tam qələbə isə müharibə zamanı qarşıya qoyulan məqsədin bütövlükdə reallaşmasını ifadə edir: ölkənin ərazi bütövlüyü tam təmin olunur, müharibənin yenidən alovlanma mexanizmi qalmır, məğlub olmuş tərəf əvvəlki üstünlüyünü geri qaytarmaq imkanını itirir.
Hərb tarixi göstərir ki, döyüş meydanında qazanılmış hər qələbə avtomatik olaraq siyasi qələbəyə çevrilmir. Çox vaxt hərbi uğur düzgün siyasi addımlarla möhkəmləndirilmədikdə, münaqişənin kökləri yerində qalır və bir müddət sonra müharibə yeni formada təkrarlanır. Bu səbəbdən hərb nəzəriyyəsində müharibənin son məqsədi təkcə rəqib ordunun darmadağın edilməsi deyil, həm də davamlı və dönməz siyasi nəticənin əldə olunması hesab edilir. Mütləq qələbə bu yolun mühüm mərhələsi, tam qələbə isə onun yekunudur. İkinci Qarabağ müharibəsinə münasibətdə bu fərqi belə ifadə etmək olar. Müharibənin birinci mərhələsi 10 noyabr 2020-ci ildə Rusiyanın vasitəçiliyi ilə imzalanmış atəşkəslə başa çatdı. 44 günlük müharibə nəticəsində işğalçı ordunun müqaviməti qırıldı, Ermənistanın işğal etdiyi Azərbaycan torpaqlarının xeyli hissəsi hərbi yolla, bir hissəsi isə – Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonları – razılaşma nəticəsində işğaldan azad edildi. Şuşanın azad olunması isə həm hərbi, həm də mənəvi baxımdan müharibənin taleyini həll etdi. Bu, mütləq qələbə idi, lakin hələ tam deyildi. Qarabağın dağlıq hissəsində separatçı qurum və erməni silahlı birləşmələri qalırdı, Rusiya sülhməramlıları ərazidə yerləşmişdi, status məsələsi isə beynəlxalq diplomatiyanın gündəliyində idi. Başqa sözlə, müharibəni doğuran səbəblər hələ tam aradan qaldırılmamışdı və onun yenidən alovlanması ehtimalı qalırdı.
2023-cü ilin sentyabrında bir günlük antiterror əməliyyatı nəticəsində işğal olunmuş bütün torpaqlar azad edildi, ölkənin öz ərazisi üzərində suverenliyi tam təmin olundu. Separatçı qurum öz varlığına son qoyduğunu bəyan etmək məcburiyyətində qaldı, qanunsuz silahlı birləşmələr tərksilah edildi. Təxminən bir il sonra rus qoşunları Azərbaycanın ərazilərindən çıxarıldı, separatizmin kökü kəsildi və onu doğuran səbəblər aradan qaldırıldı. Bununla da Azərbaycanın hərb meydanındakı mütləq qələbəsi siyasi meydanda da tam qələbəyə çevrildi. İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın mütləq və tam qələbəsi bir sıra amillərlə izah oluna bilər. Bu amillər bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə deyil, vahid sistem halında fəaliyyət göstərmiş, biri digərini tamamlamış və gücləndirmişdir”.
Q.Əlibəylinin fikrincə, Azərbaycan dövləti və xalqı işğalla barışmadı və bütün çətinliklərə baxmayaraq öz torpaqlarını azad etmək üçün uzunmüddətli hazırlığa başladı: “Məhz uzunmüddətli hazırlıq hərbi qüvvələr nisbətinin tədricən Azərbaycanın xeyrinə dəyişilməsi ilə nəticələndi. İqtisadi imkanların əhəmiyyətli hissəsi müasir silahların alınmasına, hərbi infrastrukturun yenilənməsinə, ordunun döyüş hazırlığının və əməliyyat qabiliyyətinin yüksəldilməsinə yönəldildi. Alınmış silahların və texnikanın taktiki cəhətdən vahid əməliyyat planında işlədilməsi, kəşfiyyat məlumatının atəş vasitələrinə vaxtında çatdırılması və hərbi qüvvələrin həmin üstünlüklərdən istifadə etməsi mexanizmi hazırlandı. Bu hazırlıq yalnız texnika ilə məhdudlaşmadı. Zabit heyətinin peşəkarlığının artırılması, müasir hərb təcrübəsinin öyrənilməsi, birgə təlimlərin keçirilməsi, xüsusi təyinatlı bölmələrin gücləndirilməsi ordunun keyfiyyətcə yeni səviyyəyə yüksəlməsinə şərait yaratdı. Pilotsuz uçuş aparatlarının, yüksək dəqiqlikli silahların və elektron döyüş vasitələrinin tətbiqi döyüş əməliyyatlarının xarakterini dəyişdi və rəqibin illərlə qurduğu müdafiə xətlərini öz əhəmiyyətini itirməyə məcbur etdi. 2016-cı ilin Aprel döyüşləri isə həm ordunun imkanlarını sınaqdan keçirdi, həm də gələcək əməliyyatlar üçün mühüm nəticələr çıxarılmasına imkan verdi.
Uzunmüddətli hazırlıq nəticəsində əldə olunmuş texnoloji üstünlüyü hərb meydanında qələbəyə çevirən isə Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu, Azərbaycan hərbçisi oldu. Ən müasir silah belə onu idarə edən insanın iradəsi, peşəkarlığı və fədakarlığı olmadan nəticə vermir. Çətin dağlıq relyefdə, mürəkkəb hava şəraitində, illərlə möhkəmləndirilmiş istehkamlara qarşı aparılan döyüşlərdə Azərbaycan əsgəri və zabiti yüksək döyüş ruhu, cəsarət və vətənpərvərlik nümayiş etdirdi. Şəhidlərimizin və qazilərimizin göstərdiyi qəhrəmanlıq qələbənin ən uca və ən əziz bədəli oldu.
Azərbaycanın mütləq və tam qələbəsinin digər bir amili kimi hüquqi legitimliyə əsaslanan siyasi məqsədin və iradənin ardıcıllığını göstərmək olar. İşğal dövründə Azərbaycan üçün əsas məqsəd beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisi üzərində suverenliyin bərpası olaraq qaldı. Azərbaycan həmçinin bizi işğalla barışmağa məcbur etmək məqsədi güdən beynəlxalq təzyiqlərə dözərək danışıqlar prosesinin sonsuz davam etməsini qəbul etmədi və qarşıya qoyduğu məqsədə nail olmaq üçün siyasi iradə göstərdi. Bu zaman Azərbaycan həmişə BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnaməsinə və ərazi bütövlüyünün beynəlxalq tanınmasına istinad edirdi. Məhz məqsədin dəqiq müəyyənləşdirilməsi və hüquqi legitimlik dövlətimizin diplomatik mövqeyini də gücləndirdi və hərbi addımın izahında mühüm rol oynadı. Ərazi bütövlüyünün tanınması ilə həmin ərazi üzərində faktiki nəzarətin bərpası bir-birini tamamlayan arqumentlərə çevrildi. Uzun illər ərzində beynəlxalq vasitəçilərin fəaliyyəti status-kvonun saxlanmasına xidmət edirdi və bu, faktiki olaraq işğalın davam etməsi demək idi. Azərbaycan rəhbərliyi bu vəziyyətin sonsuzadək davam edə bilməyəcəyini dəfələrlə bəyan etdi və beynəlxalq hüququn tələblərinin yerinə yetirilməsini israrla tələb etdi. Müharibə başlayanda Azərbaycan öz ərazisində, beynəlxalq hüququn ona verdiyi özünümüdafiə hüququ çərçivəsində hərəkət edirdi. Bu hüquqi əsas dövlətin həm daxildə, həm də beynəlxalq aləmdə mövqeyini möhkəmləndirdi, rəqibin isə hər hansı hüquqi arqumentdən məhrum olduğunu bir daha göstərdi.
Azərbaycanın mütləq və tam qələbəsinin başqa bir amili müttəfiqlik və xarici şəraitin düzgün qiymətləndirilməsi idi. Azərbaycan bu müharibədə müttəfiqsiz olmadı, Türkiyə ilə yaxın siyasi və hərbi əməkdaşlıq, Pakistanın siyasi dəstəyi mühüm rol oynadı. Müstəqil güc yaratmaq beynəlxalq əməkdaşlıqdan faydalanmaq qabiliyyətini də əhatə edir. Azərbaycan bu əməkdaşlığı öz dövlət məqsədinə yönəldə bildi. “Azərbaycan öz gücü hesabına qalib gəldi” fikrinin əsas mənası qərarı verən, əməliyyatı aparan və onun insan, maliyyə, siyasi məsuliyyətini daşıyan tərəfin Azərbaycan olmasıdır. Yəni xarici dəstək əhəmiyyətli olsa da, tam və qəti nəticəni Azərbaycan özü təmin etdi. Bununla yanaşı, Azərbaycan regional və qlobal güc mərkəzləri ilə münasibətlərdə balanslı xarici siyasət yürütdü. Böyük dövlətlərin maraqlarının toqquşduğu mürəkkəb bir regionda heç bir tərəfi açıq qarşıdurmaya sövq etmədən öz milli maraqlarını qorumaq diplomatik ustalıq tələb edirdi. Enerji layihələri, nəqliyyat dəhlizləri və iqtisadi əməkdaşlıq Azərbaycanı regionun vacib aktoruna çevirdi və onun mövqeyinin nəzərə alınmasını zəruri etdi. Beynəlxalq vəziyyətin, xüsusilə böyük güclərin diqqətinin başqa istiqamətlərə yönəldiyi məqamların düzgün qiymətləndirilməsi həm 2020-ci ildə, həm də 2023-cü ildə qəti addımların vaxtında atılmasına imkan verdi.
İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın tam və qəti qələbəsini şərtləndirən mühüm siyasi amillərdən biri dövlət–xalq birliyi oldu. Cəmiyyətin ortaq milli məqsəd ətrafında birləşməsi, siyasi rəhbərliyə etimadı və Orduya ümumxalq dəstəyi ölkənin siyasi iradəsini və hərbi gücünü möhkəmləndirdi və qələbə əzmini artırdı”.
Vidadi ORDAHALLI
